Witold Gombrowicz i jego drzewo genealogiczne

Witold Gombrowicz przez całe życie interesował się genealogią, podkreślał swoje szlacheckie pochodzenie i fascynował się tytułami arystokratycznymi. Kilkakrotnie ogłaszał się hrabią (jak później napisał: dla przyjemności). Opowiadał też, że jego babka była kuzynką Burbonów hiszpańskich. Jednocześnie podkpiwał z innych “co mają pretensje do arystokracji, co chwila przypominają, iż pradziadek był kasztelanem liwskim”. Nawiasem mówiąc przywoływanie akurat kasztelanii liwskiej w tym kontekście przez Gombrowicza nie specjalnie mi się podoba.

Jak można wyczytać w książce Kronos, genealogia była pierwszą fascynacją Gombrowicza. Na studiach, w latach dwudziestych zaczął pisać monografię o rodzie Gombrowiczów na podstawie zachowanych dokumentów rodzinnych pochodzących nawet z XVI wieku. Niestety z tej pracy zachowała się jedynie karta tytułowa. Sięgając dalej, jego Dziennik (nie jest to typowy chronologiczny spis faktów, a raczej przemyślane dzieło literackie) zaczyna się rozdziałem mocno nafaszerowanym zagadnieniom związanymi z pochodzeniem i nawiązującymi do genealogii. Przyznaje się tam nawet do manii genealogicznej. Wśród różnych wywodów przytacza stwierdzenie Broniewskiego, który powiedział do niego: “Pan nawet komunistów zaraził herbarzem!”.

Drzewo genealogiczne Witold Gombrowicz według niego samego

W dalszej części – Dziennik 1961-1966 – Witold Gombrowicz wypisuje co bardziej smakowitych swoich przodków. I tu zaczęło mi się coś nie zgadzać. Rozrysowałem więc jego drzewo genealogiczne według tych zapisków. Niestety opracowane w latach 50-tych przez Gombrowicza drzewo genealogiczne znajduje się w bibliotece Uniwersytetu Yale, ale jest dostępne tylko dla użytkowników biblioteki.

Drzewo genealogiczne Witolda Gombrowicza
Drzewo genealogiczne rodziny Witolda Gombrowicza nawet z najbardziej nieprawdopodobnymi przodkami

Rodzice i dziadkowie Witolda Gombrowicza są dobrze udokumentowani – spoczywają na cmentarzu w Przybysławicach. Dalej pojawia się pewien problem. Gombrowicz o swoich przodkach pisze następująco:

“Babka moja, Onufrowa Gombrowiczowa, była Dąbrowska (z lepszych), urodzona z Benisławskiej (dobrze), która rodziła się z baronówny Toplickiej (dobrze), która rodziła się z Sołtanówny, córki marszałka nadwornego Sołtana i Radziwiłłówny (doskonale).”

Po pierwsze, w drzewie genealogicznym wyrysowanym w książce Kronos matką Onufrego Gombrowiczowa jest Marianna Toplicka, a nie Benisławska.
Po drugie, jak można sprawdzić na przykład w bazie Potomków Sejmu Wielkiego, marszałek nadworny litewski Stanisław Sołtan był co prawda żonaty z Franciszką Radziwiłł, ale nie miał żadnej córki, która by wyszła za mąż za Toplickiego. Co więcej, Konstancja Toplicka to druga żona Stanisława Sołtana (a może to jej siostra).
No i po trzecie w Metrykach, na portalu PTG znajduje się akt zgonu (nr 152) Antoniny Gombrowicz córki Romualda Dombrowskiego i Marianny Rembowskiej(?). Można mieć wątpliwość, czy dobrze rozczytuję nazwisko, ale zdecydowanie nie jest to ani Benisławska ani Toplicka. Oczywiście akt zgonu nie jest zbyt wiarygodnym dokumentem jeżeli chodzi o zapisane w nim szczegółowe dane.

Przodkowie Witolda Gombrowicza po mieczu

We wspomnianym fragmencie Dziennika znajduje się także wyliczanka dotycząca ojcowskiej części wywodu:
“A znów prapradziad mój, ojciec Józefa, starosta wasilański i miguciański, sędzia Trybunału Wielkiego Litewskiego, pojął Marcjannę Rajecką z Jużynt (tres bien). Siostra jej była za Weyssenhoffem. Miś Rajecki przeto, z Sobola i panny, to mój kuzyn (zupełnie zadawalające). Ojciec Jana, Michał, stolnik mozyrski, ożeniony był ze Scybutt Romanowiczówną. Ojciec tegoż, Jan, pojął Jadwigę Sipowiczównę, urodzoną z Połubińskiej (proszę!). A ojciec Jana, Michał Kazimierz, pojął Burbiankę z domu Burbów zacnego, już wygasłego . Ojciec Michała Kazimierza, Jerzy, ożeniony był z Dorotą Jawoyszówną (to więc moja praprapraprapraprababka).”

Część wywodu znajduje potwierdzenie w Ogłoszeniu znajdującym się w Kurierze Litewskim z 30 lipca 1835 roku. Jest to oświadczenie Ottona i Onufrego Gombrowiczów jedynych sukcesorów zmarłego Józefa Gombrowicza, Vice Marszałka Powiatu Upitskiego. Wyczytać możemy z niego, że ich dziad Jan Gombrowicz, Starosta Wasilanski z Marcjanną Rajecką miał jednego syna Józefa i dwie córki: Xawerę i Ludwikę. Pierwszą żoną Józefa była Marcela Zawisza, a drugą matką obu chłopców była Krystyna Gintowt. Jest to najbardziej wiarygodny dokument, który odnalazłem.

Natomiast w Herbarzu Uruskiego zapisano: “Gombrewicz lub Gombrowicz h. Kościesza Michał w powiecie słonimskim 1632 r. Michał, łowczy upicki, walczył przeciwko Sapiehom pod Olkienikami w 1700 r. Roch mostowniczy upicki 1782 r. Józef syn Adama z synami Ottonem i Onufrym, prezesem sądów pow. poniwieżskiego 1859 r., legitymowani w Cesarstwie 1836 o zapisani do ksiąg szlachty kowieńskiej.”

Informacja o ojcu Józefa, Adamie pochodzi z wywodu dla zaborcy, które jak wiadomo często były “koloryzowane”, aby spełnić wymogi zaborcy. Ale Gombrowicze nie potrzebowali tego robić. Skąd więc ta różnica? Ale też pewną wątpliwość budzi herb Kościesza, gdyż z kolei Wielądek w swojej Heraldyce Gombrowiczom przypisuje herb Ginwiłł v. Hipocentaurus. Wielądek powtarza informację o Michale, łowczym upickim oraz Rochu mostowniczym. Dodaje, że
Mikołaj, Władysław, Karol i Jan podpisali się na zjeździe walnym obywateli Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz, że o tym domie dawni autorowie. ani Niesiecki i Kuropatnicki nie piszą.

Żaden z powyższych zastrzeżeń nie stanowi ostatecznego dowodu na fałszywość drzewa genealogicznego Witolda Gombrowicza, ale ich mnogość jest zastanawiająca. Szczególnie w kontekście wspominanego wcześniej “wkręcania” znajomych w tytuł hrabiowski czy związki z Burbonami. A także zakończenie passusu poświęconego swojej genealogii Gombrowicz podkreśla “Jestem niesmacznym snobem!”

Mimo wszystkich tych różnic w wywodach przodków, nie ulega jednak żadnej wątpliwości, że Witold Gombrowicz pochodził ze starej dobrej szlachty. Jedynie można się zastanawiać nad jego arystokratycznymi aspiracjami, czy po prostu koloryzował.

Jest to kolejna osoba (Skłodowskiej-Curie, Piłsudskiego), dla której nie znalazłem porządnie opracowanego drzewa genealogicznego rodziny. Jeszcze jest dużo do zrobienia w tej dziedzinie. Może w przypadku Gombrowicza warto by było dowiedzieć się (lub upublicznić jeżeli jest) “co poeta miał na myśli” pisząc o swoim pochodzeniu.

zdjęcie Witolda Gombrowicza za Wikipedią

Kronos, Witold Gombrowicz

Dodaj komentarz