Wacław Polkowski z wnukami

Wacław Polkowski – budowniczy w II RP

Prężne działania Stowarzyszenia Parku Kulturowego TRCN mające na celu zachowanie pozostałości po Transatlantyckiej Radiotelegraficznej Centrali Nadawczej w Babicach pod Warszawą doprowadziły do powstania 25 stycznia 2020 roku Centrum Nauki — Radiostacja Transatlantycka. Jednym z budowniczych tej wielkiej radiostacji był mój Pradziadek Wacław Polkowski. Co miał wspólnego mój Pradziadek z TRNC? Firma Żelazo-Beton, w której był wspólnikiem, wykonała pod jego nadzorem żelbetonowe konstrukcje pod maszty oraz budynki samej Centrali. Z Centralą związany jest również Dziadek od strony Mamy: profesor Adam Smoliński, który opracował tor radiokomunikacyjny 2 kW radiostacji krótkofalowej skierowany na Japonię.

Wacław Polkowski

Wacław Polkowski wbrew legendzie rodzinnej nie urodził się w 1872 roku Hordziejówce w Czernihowskiej Guberni (30 km od Klińc), a w majątku Kurejwa pod Grajewem 23 października 1871 roku. Do Rosji rodzina wyjechała po 1876 roku (w kwietniu 1876 Bolesław Polkowski przyjechał do Warszawy). Wacław najprawdopodobniej ukończył gimnazjum w Mohylewie i Instytut Techniczny w Petersburgu. Z pamiętnika Ewy Kokczyńskiej dowiedziałem się, że był wspólnikiem Franciszka Skąpskiego (brata ojca autorki) w prowadzonym przez czterech polskich inżynierów Towarzystwie Akcyjnym „Stroitiel” (dwu pozostałych to Eugeniusz Gonckiewicz i Stefan Kwaskowski). Było to ogromne przedsiębiorstwo, prowadzące m.in. prace fortyfikacyjne w rosyjskich portach bałtyckich.

W Petersburgu był zaangażowany w działalność niepodległościową (będąc blisko związanym z Franciszkiem Skąpskim, było to naturalne). Między innymi był prezesem Sokoła Polskiego w Petersburgu.

Po powrocie do Polski włączył się w nurt odbudowy kraju i w latach 1918-1920 pełnił obowiązki naczelnika Wydziału Budowlanego w Ministerstwie Przemysłu i Handlu, a następnie Komisarza Budowlanego przy Komitecie Ekonomicznym Ministrów.

Wacław Polkowski z wnukami
Wacław Polkowski z wnukami – mój Tata pierwszy po lewej

Spółka „Żelazo-Beton”

6 sierpnia 1919 roku razem z Władysławem Kryńskim i Władysławem Malinowskim założył spółkę „Żelazo-Beton”. Wszyscy wspólnicy w przedrewolucyjnej Rosji zarządzali dużymi firmami budowlanymi. Z tego czasu w ich dorobku znajdowały się między innymi Bałtyckie Zakłady budowy okrętów w Rewlu, port w Rewlu wraz ze zbiornikami, warsztatami itp., prochownia w guberni Włodzimierskiej, fabryka materiałów wybuchowych pod Niżnym Nowogrodem, Meczet i Park Syberyjski w Piotrogrodzie oraz rozbudowa Zakładów Putiłowskich potem Kirowa (Rzeczpospolita R 3 nr 185 z 9 lipca 1922). Niestety, nie udało mi się ustalić, które z tych budów były referencją Wacława Polkowskiego.

Z okresu II RP lista jest znacznie dłuższa. Do 1922 dla Polskich Kolei Państwowych wybudowano ponad 200 żelazobetonowych mostów kolejowych, kilkanaście wież ciśnień (między innymi na stacji Praga-Pelcowizna, Koluszki i Tłuszcz) oraz dworce kolejowe dla Wileńskiej Dyrekcji PKP. Do 1925 roku powstały cztery szpitale epidemiczne, oraz większe budowy przemysłowe, jak remiza wagonowa i kuźnia mechaniczna w fabryce Tow. Akc. Lilpop, Rau i Loewenstein w Warszawie, młyn parowy w Lublinie, składy cukrowni w Tucznie, zbiorniki węgla w elektrowni w Pruszkowie, halę w Towarzystwie Fabryk Motorów. „Perkun” oraz wiadukt kolejowy obok mostu Poniatowskiego (Polska Zbrojna pismo codzienne r 5 nr 74 z 15 marca 1925).

Do 1930 roku realizowano także bardzo specyficzne budowy jak na przykład skarbce żelazo-betonowe w Banku Zjednoczonych Ziem Polskich w Gmachu Hotelu Europejskiego w Warszawie oraz Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie, ul.Królewska 5. Zakłady Mechaniczne inż. St. Nehring, P. Jasiński i spółka w Warszawie

Osobno warto przedstawić budowy dużych obiektów w Warszawie.

Prace dla wojska

W 1922 roku firma rozpoczęła prace budowlane i przebudowy starych gmachów koszarowych zlokalizowanych w czworoboku ograniczonym ulicami: Nowowiejską, Suchą (obecnie Krzywickiego), Koszykową i Topolową (obecnie Aleja Niepodległości). Zbudowano Szkołę Sztabu Generalnego (obecnie Szkoła Biznesu Politechniki Warszawskiej), oficerską Szkołę Inżynierską (obecnie Okręgowy Sąd Wojskowy w Warszawie), Szkołę Intendentury i inne. W ciągu 3 lat w tym kwadracie oddano w sumie 19 większych budynków. Prace zakończono w 1925 roku. Ciekawe, czy boisko było też wśród wykonanych prac (zdjęcia boiska Oficerskiej Szkoły Inżynieryjnej).

Wacław Polkowski Fragment Oficerskiej Szkoły Inżynierskiej
Zdjęcie z reklama firmy Żelazo-Beton w Przeglądzie Budowlanym

W tym samym czasie firma wznosiła budynek mieszkalny dla administracji szpitala mokotowskiego Nowowiejska 35 (obecnie Nowowiejska 29 – Departament Kadr MON), budynek Centralnego Zarządu Wytwórni Wojskowych, Wytwórnię (fabrykę) Sprawdzianów na Powązkach (ul. Duchnicka 3).

W 1924 roku fala strajków dosięgnęła także firmę Żelazo-Beton – w paździeniku strajkowało 30 murarzy zatrudnionych przy budowie Wyższej Szkoły Wojennej oraz 50 przy budowie domu mieszkalnego dla administracji szpitala Mokotowskiego (Kurjer Warszawski R 104 nr 283 z 9 października 1924 roku).

Do 1930 roku Firma Żelazo-Beton jeszcze zrealizowała dla wojska Wytwórnię karabinów maszynowych w Warszawie (Państwowa Wytwórni Uzbrojenia w Warszawie) oraz pięć domów oficerskich w Dęblinie.

Utworzony oddział w Gdyni był odpowiedzialny za budowę stacji pilotów Marynarki Handlowej, magazyn torped i halę akumulatorową Marynarki Wojennej oraz fundamenty dla dźwigu i kanał ślizgowy na wybrzeżu morskim Marynarki Handlowej. Zbudowano tam także cztery domy mieszkalne dla oficerów i podoficerów Marynarki Wojennej.

Transatlantycka Radiotelegraficzna Centrala Nadawcza w Babicach

Na stronie facebookowej zaprzyjaźnionego blogu Józef Kontkiewicz & his family pojawiła się informacja o artykule (kiedyś to się nazywało wydzierka) w „Rzeczpospolitej” z dnia 29 listopada 1923 r, nr 327 na stronie 5 opisującym budowę Transatlantyckiej Radiotelegraficznej Centrali Nadawczej w Babicach. Przypisano w nim całą zasługę tej wymagającej zegarmistrzowskiej precyzji pracy Żelazo-Betonowi kierowanemu przez Mojego Pradziadka. Natomiast we wspomnianej wyżej reklamie, firma podała, że budowę tą prowadziła razem z Towarzystwem Akcyjnym Fabryki Machin i Odlewów K. Rudzki i S-ka, która wykonała wieże. Jak wielkie było to przedsięwzięcie, najlepiej można się przekonać, przeglądając stronę p. Ireneusza Dobiecha Nadajnik Babice. Pokazane są tam między innymi, jak wyglądały bloki betonowe, na których instalowano maszty o wysokości 126.5 m. Masztów było w sumie 10 oddalonych od siebie o 384 m. – więc cała antena miała długość niemal 4 kilometrów — była największą i najnowocześniejszą stacją nadawczą w 1929 roku. Oprócz fundamentów pod maszty firma Pradziadka wykonała budynki elektrowni i stacji nadawczej zaprojektowane przez Mariana Kontkiewicza.

Wacław Polkowski Centrala Transatlantycka
Maszty nadawcze stacji telegrafu transatlantyckiego, Narodowe Archiwum Cyfrowe Sygnatura 3/1/0/8/5535

Gmach Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji

Budynek cały czas pełni swoją funkcję: mieści się tam Siedziba Zarządu Spółki Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie Spółka Akcyjna. Adres również pozostał bez zmian: Plac Sokratesa Starynkiewicza 5.

Początkowo budowę prowadziła inna firma, ale na wskutek rażących zaniedbań i pośpiechu doprowadziła do katastrofy budowlanej, w której zginęło kilka osób. Za bezpośrednią przyczynę uznano murowanie podczas mrozów, ale wystąpiły także błędy w sztuce budowlanej. Po przeprowadzeniu szczegółowych oględzin rozpisano nowy przetarg, który wygrała firma Żelazo-Beton. Zmieniono również architekta.

Na stronie Mazowieckiej Biblioteki Cyfrowej znajduje się album fotograficzny – Odbudowa i przebudowa gmachu Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji m.st. Warszawy. Ul. Starynkiewicza: (zdjęcia wykonane w czasie 2.VIII – 1.XII.1928). Na jednym ze zdjęć znajduje się pradziadek Wacław Polkowski, ale niestety nie jest ono zbyt wyraźne.

Żelazo-Beton reklama Przegląd Budowlany 1930

Budownictwo mieszkaniowe

W drogiej połowie lat dwudziestych firma Żelazo-Beton skoncentrowała się na mieszkaniówce. Budowano zarówno kamienice, na przykład dom dochodowy M. Bohdanowicza w Warszawie, Al.Ujazdowskie Nr.9 (obecnie nr 11 – ministerstwo sprawiedliwości) jak i zespoły małych domków, przykładowo domy robotnicze 1-szego Osiedla w Łodzi, przy ul.Wileńskiej Nr. 26-28 (100 domów dwumieszkaniowych).

Lista realizacji jest imponująca: Kolonia na Burakowie —Magistratu m.Warszawy (16 domów); Dom Towarzystwa „Polthap” Warszawa, ul.Pańska Nr. 83; Spółdzielnia budowlano-mieszkaniowa im. St. Konarskiego w Warszawie (5 budynków) przy ul. Raszyńskiej; Mieszkaniowe Stowarzyszenie Spółdzielcze Oficerów na Żoliborzu w Warszawie (45 domów, w tym jeden dom 24 rodzinny); Spółdzielnia mieszkaniowa „Zacisze”, Warszawa, róg Słonecznej i Spacerowej; Spółdzielnia mieszkaniowa „Pewność”, Warszawa, Al.3 Maja 14; Spółdzielnia mieszkaniowa „Kresowa”, Warszawa, ul.Koszykowa 6; Spółdzielnia mieszkaniowa „Idealna”, Warszawa, ul.Koszykowa 8; Spółdzielcze Stowarzyszenie Mieszkaniowe Urzędników Państwowych, Warszawa, ul.Marymoncka 6-a; Spółdzielnia Mieszkaniowa „Budowisko”, Warszawa, ul. Kaliska 17. Adresy te podano w informacji o firmie zamieszczonej w piśmie Architektura i budownictwo Miesięcznik ilustrowany R 6 1930 nr 3.

Ogłoszenia firmy „Żelazo-Beton” znalazłem tylko do 1932 roku.

Postument i komitet budowy pomnika dla poległych za Ojczyznę Dowborczyków.
Firma Żelazo-Beton angażowała się w różne inicjatywy społeczne. Na przykład wspomagała powstanie pomnika dla poległych za Ojczyznę Dowborczyków.

Samodzielna działalność

Potem Pradziadek prowadził „Inż. Wacław Polkowski i S-ka, Przedsiębiorstwo Inżynieryjno – Budowlane, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością”. W 1937 ustąpił z zarządu, a na jego miejsce wybrany został zięć Zbigniew Lisowski. Rok później Zbigniewa Lisowskiego zastąpiła jego żona, czyli Zofia Lisowska – córka Wacława. Firma „Inż. Wacław Polkowski i S-ka,” zaprojektowała i wybudowała między innymi przy ul Bema 65 budynek gospodarczy (o powierzchni 4 tys m2) dla firmy Lilpop, Rau, Loewenstein (stoi do dziś) oraz dom mieszkalny dla Ch. Wolfa przy ul. Pawiej 49 (był na terenie getta).

Stowarzyszenie Zawodowe Przemysłowców Budowlanych

W Stowarzyszeniu Pradziadek pracował niemal od samego początku jego istnienia, przeważnie jako wiceprzewodniczący i członek różnych komisji oraz reprezentował SZPB na forach międzynarodowych. Był inicjatorem silnego zaangażowania SZPB w Powszechnej Wystawie Krajowej, która odbywała się 16 maja – 30 września 1929 w Poznaniu z okazji dziesięciolecia odzyskania niepodległości.

Przy pisaniu artykułu korzystałem także z informacji zawartych na stronach Fundacji Warszawa 1939 i porad jej prezesa Ryszarda Mączewskiego, za które tutaj bardzo dziękuję.

< — Miejsca zamieszkania Pradziadków Polkowskich w Warszawie. Po śmierci żony Wacław Polkowski przeprowadzał się co kilka miesięcy do kolejnej córki.
< — O braciach Wacława
< — o żonie: Marii de Lamer

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *