Polska prasa na przestrzeni dziejów

Niedawno spotkałem się ze zdziwieniem graniczącym z zarzuceniem kłamstwa, że podczas zaborów ukazywała się prasa w języku polskim. Przecież nawet metryki pisano w językach zaborcy, o dzieciach z Wrześni nie wspominając. Polska prasa wydawana w okresie zaborów od kilku lat jest dla mnie niewyczerpanym źródłem informacji o przodkach, ale nigdy nie zastanawiałem się nad liczbą wydawanych wtedy tytułów i nakładami (dziś się mówi: zasięgami). Szybkie sprawdzenie przekonało mnie, że liczba wydawanych w tamtym okresie tytułów była całkiem spora. Przykładowo, jak podano w piśmie Biblioteka Warszawska w 1842 roku w samej Warszawie wychodziły 23 pisma periodyczne (w tym jedno w języku francuskim). Oczywiście, Warszawa była najważniejszym miastem (czasami jednym z najważniejszych miast), wychodził tu Kurier Warszawski (chyba jedyna gazeta, która przetrwała wszelkie zawieruchy), ale nie była jedyna. Według badań dr hab. Władysława Marka Kolasy w latach 1864-1918 ukazywało się niemal 6 tysięcy tytułów w języku polskim. W artykule Zarys statystyki prasy polskiej 1864-1918 (wersja angielska)podaje, że w Galicji wydawano 2323 pisma, zaborze rosyjskim 2018, pruskim 613. Dodatkowo, 371 tytułów drukowano na terenie samych państw zaborczych!

Poszukiwania genealogiczne w prasie w praktyce

Jak widać z wyżej przedstawionych danych, nie tylko poszukujący przodków w Warszawie mogą znaleźć coś ciekawego w starych gazetach.

Pierwsze kroki można skierować do biblioteki cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona.pl w której szuka się najłatwiej i jest największą polska biblioteką cyfrową (ponad 2 miliony tytułów z tego ponad połowa dostępna online, a prawie milion z warstwą tekstową – OCR). Zawiera ona ponad 500 tytułów prasy, które można sortować pod względem miejsca wydania. Ciekawostką jest to, że do wytworzenia warstwy tekstowej (OCR – ang. Optical Character Recognition) w części gazet w języku rosyjskim czy jidisz (tych, które sprawdziłem) użyto alfabetu łacińskiego, więc jej użyteczność stoi pod znakiem zapytania.

Polska prasa na przestrzeni dziejów Nasa Zizn
Nekrolog w języku rosyjskim z warstwą tekstową
Polska prasa na przestrzeni dziejów Cajt (wilno)
Gazeta w języku jidisz z warstwą tekstową

Kolejnym ważnym zasobem Biblioteki Narodowej jest Internetowy katalog czasopism. Obecnie funkcjonuje stary Centralny Katalog Czasopism Polskich, który za pewien czas ma być przepisany do nowych Katalogów centralnych i bibliografii Biblioteki Narodowej. Z katalogu można się dowiedzieć w których bibliotekach znajdują się poszczególne pisma. Ale nie tak łatwo się zorientować, które pisma należy przeglądać, aby znaleźć informacje o swoich przodkach. Jedyną wskazówka z katalogu jest miejsce ich wydawania, co w przypadku dużych miast jest informacją wystarczająca, ale już niekoniecznie dla miasteczek czy wsi. Obawiam się, że nawet po przenosinach katalogu do nowej bazy nie spodziewam się, aby wyszukiwanie pod tym kątem było dużo łatwiejsze.

Oczywiście, należy też sprawdzić biblioteki cyfrowe znajdujące się niedaleko miejsca poszukiwań. Polskie niestety wykorzystują system dLibra, który nie jest przyjazny w poszukiwaniach genealogicznych. Warto też sprawdzić biblioteki cyfrowe państw ościennych, a nawet dalej jak np. austriackie (ANNO).

Polskiej prasa w statystykach

Bibliografia poświęcona polskiej prasie jest niezwykle bogata, ale jak na razie nie spotkałem się z pozycją, która by była przygotowana pod nasze, genealogiczne potrzeby i dostosowana do dzisiejszych możliwości technologii informatycznych.

Ale są dostępne w Internecie prace warte przeczytania. Dla mnie najciekawsze są artykuły wspomnianego wcześniej doktora habilitowanego Władysława Marka Kolasy. Może wynika to z tego, że najpierw zajmował się naukami ścisłymi. Największą wartość poznawczą miała dla mnie
pracą “Najważniejsze polskie gazety do wybuchu pierwszej wojny światowej w kontekście zabezpieczenia ich dla potomnych (charakterystyka, badania, zasoby)” napisana razem z profesorem doktorem habilitowanym Jerzym Jarowieckim. Znalazł się tam alfabetyczny wykaz 147 omówionych gazet (w tym z Warszawy 46 tytułów, Lwowa 23, Krakowa 16, Poznania 13, Wilna 9).

Wspomniany na wstępie “Zarys statystyki prasy polskiej 1864-1918” obejmuje krótszy zakres czasowy, ale za to analizowana jest znacznie większa liczba tytułów. Autor także zajął się prasą żydowską, której w Królestwie Polskim wychodziło 231 tytułów, zaborze austriackim około 50, a pruskim tylko 2 (poniższy wykres nie obejmuje tej prasy).

Polska prasa na przestrzeni dziejów Prasa polska
Dynamika rynku prasowego – tylko prasa w języku polskim. Źródło: “Zarys statystyki prasy polskiej 1864–1918” Władysław Marek KOLASA

Całościowego opracowania prasy z okresu międzywojennego niedawno wydanego nie znalazłem, ale w tamtym okresie publikowane były spisy gazet. Wydania spisów z 1921 roku i 1922/23 dostępne są w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej pod nazwą Pierwszy Polski Spis Gazet i Czasopism Rzeczypospolitej Polskiej z dodatkiem prasy polskiej zagranicą. W tej bibliotece jest też dostępny spis z 1925 roku wydany pod nazwą Katalog Prasowy PARA. Pozostałe roczniki Katalogów Prasowych PARA są dostępne w bibliotekach tradycyjnych (np. mojej ulubionej na Koszykowej). Ciekawą mapę z wydania 1938/39 cytuje Władysław Kolasa w pracy “Kierunki badań nad historią prasy polskiej 1918–1939 Prasa województw zachodnich”. Na mapie doskonale uwidacznia się wpływ gigantycznego odsetka analfabetów na ścianie wschodniej.

Polska prasa na przestrzeni dziejów Para
Źródło: Kierunki badań nad historią prasy polskiej 1918–1939 Prasa województw zachodnich Władysław Marek KOLASA

Mam nadzieję, że zachęciłem do zajrzenia do publikacji doktora habilitowanego Władysława Kolasy. Dla poszukujących w Warszawie mogę jeszcze polecić książkę profesora Andrzeja Paczkowskiego Prasa codzienna Warszawy w latach 1918-1939.

Co genealog może znaleźć ciekawego w starych gazetach?

Po pierwsze uzupełnienia do drzewa genealogicznego – np. nekrologi. Może być to jedyne źródło informacji nie tylko o dacie, miejscu zgonu czy pochówku osoby zmarłej. Ale nie tylko. Z nekrologu można się czegoś dowiedzieć również o  współmałżonku, dzieciach, ich małżonkach a nawet wnukach. Dlatego Nekrologi “Kuriera Warszawskiego” 1821-1939 Andrzeja Tyszki (o której pisałem w artykule Biblioteka dobrym miejscem dla genealoga) należą do kanonu książek genealogicznych.

Z zestawień urodzeń, ślubów i zgonów możemy wydobyć mniej informacji, ale dla niektórych nadal będą bezcenne ze względu na brak oryginalnych aktów metrykalnych (w tym przypadku jest to jedyna dokładna informacja o ślubie moich 3 x Pradziadków). Drukował takie zestawienia na przykład Dziennik Warszawski.

Polska prasa na przestrzeni dziejów Dziennik Warszawski
Dziennik Warszawski, 1865, R2, Nr 2.

W wielu gazetach były rubryki o osobach przyjeżdżających do danej miejscowości. Można się z nich dowiedzieć, gdzie ktoś mieszkał, poznać status (można to wywnioskować z informacji gdzie się zatrzymał), a nawet wysnuć jakieś wnioski z daty przyjazdu do danej miejscowości. Dzięki tej rubryce wiem kiedy przyjechał do Polski mój przodek Charles Geber

Oprócz powyższych zestawień, ważnych informacji mogą dostarczyć notatki o wypadkach, samobójstwach, włamaniach, pożarach i innych zdarzeniach, które pozwalają dodać mniej lub bardziej ważne szczegóły do biografii naszych przodków. Czasami zdarzają dłuższe historie z których można się dowiedzieć znacznie więcej o poszukiwanej osobie. Przykładem może być opisana w kilku gazetach historia kradzieży i odzyskania samochodu przez brata mojej prababci Aleksandra Dumy.

One thought on “Polska prasa na przestrzeni dziejów

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *