Jak wygląda drzewo genealogiczne

W artykule przedstawiono wiele przykładów tradycyjnych i nowoczesnych form drzew genealogicznych, wywodów przodków i drzew genealogicznych rodziny. Zawarto również postawy nazewnictwa w języku angielskim.

Obecnie panuje duże zamieszanie w nazewnictwie i wiele osób nie wie, jak w końcu wygląda drzewo genealogiczne. A warto to wiedzieć przed rozpoczęciem jego rysowania. Postaram się to wyjaśnić i podać przykłady. W szkolnych podręcznikach, programach komputerowych tworzenie drzewa genealogicznego rodziny najczęściej rozpoczyna się od dziecka, następnie nad nim pojawiają się rodzice, potem dziadkowie. Czyli im starsze pokolenie tym wspinamy się wyżej i wyżej, a dziecko znajduje się na dole. To jak my tych korzeni szukamy? W takim normalnym drzewie korzenie są na dole, więc korzeni powinniśmy szukać pod dzieckiem, czyli nasze korzenie to by były dzieci dzieci? O ile działanie takie, metodologicznie pod względem prowadzenia badań genealogicznych, jest absolutnie w porządku, to kłóci się ze zdroworozsądkowym wyobrażeniem jak wygląda drzewo genealogiczne.

Co to jest drzewo genealogiczne

Drzewo genealogiczne jest to opis relacji rodzinnych. Jedynie tak ogólna definicja nie wywoła niczyjego sprzeciwu, bo czym innym jest drzewo genealogiczne dla akademickiego historyka, a co innego ma na myśli przeciętna osoba.

Maria Skłodowska-Curie wywód przodków
Nowoczesne przedstawienie wywodu przodków Marii Skłodowskiej
Drzewo genealogiczne według nauki (genealogia jest nauką pomocniczą w historii) to zestawienie męskich potomków protoplasty (protoplastę, czyli najstarszą znaną osobę umieszcza się zwykle na dole rysunku). Natomiast w powszechnym odbiorze pod pojęciem drzewa genealogicznego rozumie się najczęściej graficzne przedstawienie wszelkich więzów rodzinnych rozpoczynające się od zainteresowanego (fachowo nazywa się go probantem).
Za niedługi czas, prawdopodobnie, to rozumienie funkcjonujące w przestrzeni publicznej zupełnie wyprze, to co do tej pory oznacza w nauce.

Do czego służyło drzewo genealogiczne

Wiedza kto należy do rodziny, była niezwykle ważna od początków istnienia ludzkości. Rodzina działała wspólnie, chroniła się nawzajem i wspierała. Pierwsze oddziały bojowe były często organizowane w ramach jednego kręgu rodzinnego. Wraz z końcem średniowiecza wiedza na temat genealogii przestała mieć walor praktyczny: zlikwidowano chorągwie rodowe, prawo cywilne przestało zwracać uwagę na przynależność rodową, zaczęły działać sądy ziemskie i grodzkie, a wraz z rozwojem piśmiennictwa zmalało znaczenie odcisku sygnetu jako znaku potwierdzającego tożsamość. Dogłębna znajomość genealogii była potrzeba jedynie w rodach królewskich do uwierzytelnienia praw do tronu i pokazania wieku rodu. Zwykłym ludziom wiedza o wspólnych przodkach pod względem prawa pozostała potrzebna tylko w zakresie 2-4 pokoleń do określania praw dziedziczenia, więc przeszła niemal całkowicie w sferę obyczajową. Gdy nastało równouprawnienie w kwestii dziedziczenia, znajomość przodków od strony matki stała się równie ważna jak i ojca.

Wielki powrót do tworzenia drzew genealogicznych nastąpił po rozbiorach. Zaborcy postanowili uporządkować stan szlachecki, a tak naprawdę ograniczyć liczbę osób mających przywileje. W Królestwie Polskim w 1836 roku wprowadzono obowiązek udowodnienia przynależności do stanu szlacheckiego. Sprowadzało się to najczęściej do przedstawienia dokumentów iż męski przodek posiadał całą wieś przed 1795 rokiem. Dla przeciętnego szlachcica nie było to wtedy łatwym zadaniem. Powstał więc cały przemysł produkujący na masową skalę takie dokumenty. Na potrzeby zaborcy jednak już nie najważniejsze było drzewo genealogiczne, a wywód przodków po linii męskiej. Wywody przodków po wszystkich liniach należało też przedstawiać starając się o pewne stanowiska (np. podkomorzego w Austrii).

Jak wygląda drzewo genealogiczne

W naszym kręgu kulturowym dziedziczenie władzy odbywało się niemal zawsze po linii męskiej, więc w dawnych czasach powiązania rodzinne zaczynano rysować od najstarszego znanego lub najbardziej ważnego przodka męskiego coraz wyżej dodając jego potomków. Rysunek ten nazwano drzewem genealogicznym i do tej pory tylko takie wśród graficznych przedstawień rodziny uznawane jest przez historyków i zawodowych genealogów. Dlatego też „szukamy korzeni” czyli też podstawy. Dobrym przykładem jak wygląda drzewo genealogiczne jest drzewo rodziny Jabłonowskich z przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych.

Jak wygląda drzewo genealogiczne - drzewo rodziny Jablonowskich
Drzewo genealogiczne rodziny Jablonowskich. Źródło AGAD

Jak wygląda drzewo genealogiczne można też zobaczyć w bibliotece Polona, gdzie znajduje się kilka bogato zdobionych rycin wielkich rodów.

Jak wygląda drzewo genealogiczne Połubińscy

Jak wygląda drzewo genealogiczne Tyszkiewiczowie

Wspaniałą kolekcję drzew genealogicznych można obejrzeć na Zamku Piastów Śląskich w Brzegu. Znajdują się tam zarówno obrazy przedstawiające drzewa genealogiczne Piastów a także wiele rycin drzew genealogicznych europejskich rodów panujących w których występują Piastowie.

Zdjęcia drzew genealogicznych wykonane przez Pawła Całkę na na Zamku Piastów Śląskich w Brzegu.

Z upływem czasu warstwa graficzna ulegała uproszczeniu i wprowadzono zapis i tabele (poniżej) odpowiednie do umieszczania w książkach i pismach.

Jak wygląda drzewo genealogiczne Zarębowie
Duża tablica załączana do książki

W dobie komputerów coraz częściej posługujemy się schematami wyświetlanymi na ekranie lub drukowanymi na papierze.

Zstępni Adama Wyrzyka część wykresu wykonanego w programie Brother’s Keeper. Uwaga: Brother’s Keeper nie obsługuje polskich znaków diakrytycznych
Jak wygląda drzewo genealogiczne Excel
Drzewo genealogiczne Adama Wyrzyka część wykresu wykonanego w programie Excel

Jak wygląda wywód przodków

Obecnie tradycyjne drzewo genealogiczne nie ma wielkiego znaczenia – dziedziczenie odbywa się po wszystkich liniach, więc interesują nas rodzice, dziadkowie, pradziadkowie. Poprawnie nazywa się to wywód przodków lub tablicą genealogiczną przodków. W zależności od rysownika lub programu komputowego pierwszą osobę zwykle umieszcza się na dole lub po lewej stronie rysunku. Wiele przykładów pięknie wykonanych wywodów przodków można znaleźć w tak zwanej Metryce Litewskiej, dział XI, Genealogie udostępnianej przez Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD). Uwaga: ze względu na ciągle zmieniający się link czasami nie nadążam za jego zmianami.

Wywód przodków Malachowskich Kanclerzyców Koronnych
Wyprowadzenie herbów Malachowskich Kanclerzyców Koronnych
Jak zrobić drzewo genealogiczne - drzewo genealogiczne
Współczesne przedstawienie wywodu przodków autorstwa Aleksandry Ogórkiewicz

Obecnie rzadko spotyka się ręcznie rysowane drzewa. Teraz do rysowania wywodów przodków używa się bardzo często programów komputerowych. Oferują one bardzo różne rozwiązania, ale głównie to wykresy przodków lub potomków, rzadko się zdarza aby można było wydrukować całe drzewo genealogiczne rodziny, (przy większych drzewach zaczynają się pojawiać spore problemy z odwzorowaniem drzewa genealogicznego rodziny na płaszczyźnie). Do rysowania wykresów przodków stosuje się wykresy wachlarzowe, kołowe i zwykłe schematy.

Jak wygląda drzewo genealogiczne przodkowie Maria Skłodowska
Wachlarzowy wywód przodków Marii Skłodowskiej Curie wykonany w programie Gramps
Kołowy wykres przodków Charlesa Gebera wykonany w programie Legacy
Jak wygląda drzewo genealogiczne wywód przodków myheritage
Wywód przodków Wandy Zaruskiej z serwisu MyHeritage

Dlaczego teraz rysunek relacji rodzinnych nazywamy drzewem genealogicznym rodziny?

Wraz z popularyzacją genealogii jako hobby i przywędrowaniem anglojęzycznych programów komputerowych zastosowano kalkę językową (w krajach anglosaskich zwykle się używa terminu family tree) i popularnie drzewem genealogicznym rodziny zaczęto nazywać każdy rysunek przedstawiający powiązania rodzinne. Coraz częściej tablice genealogiczne czy pokrewieństwa, wywód przodków, wrzuca się do jednego wora nazywając je drzewem genealogicznym. Ja też tak postępuję. Dlaczego? Bo robią to niemal wszyscy i używanie poprawnego, naukowego słownictwa czyni tekst mniej zrozumiałym czy nawet napuszonym. Dla zaspokojenia swojego sumienia staram się używać sformułowania drzewo genealogiczne rodziny, aby odróżnić je od terminu naukowego.

http://gr.colorland.pl/prezent-na-dzien-babci-i-dziadka

Drzewo genealogiczne rodziny jest stosunkowo nową formą. Można by wręcz powiedzieć, że istnieje dopiero od momentu wprowadzenia programów komputerowych. Dlatego też nie ma ściśle określonych reguł jego rysowania czy innego odwzorowywania w tradycyjny sposób – wielokroć w pełnej formie istnieje tylko w pamięci komputera. Bardziej skomplikowane drzewo genealogiczne rodziny jest stosunkowo przenieść na 2 wymiarowy rysunek bez przecięć linii pomiędzy występującymi w nim osobami (skomplikowane drzewo genealogiczne). Najczęściej stosuje się rysunek podstawowy klepsydrowy (w pionie) lub muszkowy (w poziomie) – przodkowie i potomkowie danej osoby uzupełniony (nie zawsze wszystkimi) rodzinami krewnych.

Jak wygląda drzewo genealogiczne rodziny Maria Skłodowska Ahnenblat
Część drzewa genealogicznego rodziny Marii Skłodowskiej wykonanego w programie Ahnenblat
Drzewo genealogiczne rodziny Geber
Drzewo genealogiczne rodziny Geber

Duże drzewa genealogiczne rodziny znajdują się także we wpisie o rodzinie Józefa Piłsudskiego.

Czyli na pytanie jak wygląda drzewo genealogiczne rodziny, możemy odpowiedzieć: jak wachlarz, klepsydra czy muszka, ale rzadko jak prawdziwe drzewo.

Jak wygląda drzewo genealogiczne Geber
Artystyczna wizja wywodu przodków w formie drzewa (akwarela Aleksandry Ogórkiewicz)

Inne sposoby przykłady jak wygląda drzewo genealogiczne można znaleźć w książce Małgorzaty Nowaczyk Poszukiwanie przodków

Drzewo genealogiczne po angielsku

Tak jak wcześniej zaznaczyłem w języku angielskim powszechnie panuje określenie family tree czyli zależności wszystkich osób, które łączą więzi rodzinne. Czasami używa się je wymiennie (i niepoprawnie) z określeniem pedigree chart czyli po polsku wykres genealogiczny. Przy czym często się przyjmuje domyślnie, pedigree chart za wywód przodków, pomijając słowo ascendant. Z kolei to co powinniśmy nazywać drzewem genealogicznym po angielsku określane jest jako descendant pedigree chart, ale często jest skracane do określenia descendant chart. Descendant pedigree chart dosłownie po polsku oznacza tablicę genealogiczną potomków.

W języku angielskim funkcjonują dwa pojęcia bliskoznaczne genealogy i family history, które w języku polskim maja tylko jeden odpowiednik: genealogia. Co pewien czas przetacza się dyskusja czym te pojęcia się różnią, czy jedno zawiera w drugim i które jest szersze. W anglojęzycznej Wikipedii, po długiej dyskusji, przyjęto że te pojęcia są jednoznaczne. Jednakże różne autorytety skłaniają się do określania słowem genealogy poszukiwania związków rodzinnych pomiędzy ludźmi, a family history jako poszukiwanie informacji o życiu tych ludzi.

Tabela relacji rodzinnych
Jak wygląda drzewo genealogiczne - relacje

2 thoughts on “Jak wygląda drzewo genealogiczne

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *