Historia XIX wieku dla historyków rodzin – materiały

Każdy historyk rodziny powinien również dobrze znać historię powszechną, ale nie o historię sensu stricto w tym artykule chodzi. Celem jest zgromadzenie w jednym miejscu informacji o ważnych wydarzeniach powodujących migracje, zmianach granic i praw mających wpływ na poszukiwania genealogiczne. Artykuł raczej powinien się nazywać „Historia XIX wieku w wielkim skrócie dla historyków rodzin”, ale byłby to tak długi i zagmatwany tytuł, że nikt by dał rady przeczytać go w całości, nie mówiąc o chęci przeczytania tekstu.

Historia XIX wieku jest opisana w setkach, jeżeli nie tysiącach podręczników, monografii i dziesiątkach tysięcy artykułów. Tu postarałem się podać tylko te informacje, które są niezbędne historykom rodzin, inaczej trzeba by napisać kolejną, wielotomową książkę. Z drugiej strony, informacje tu zebrane częstokroć są porozrzucane po różnych pozycjach. I proszę wybaczyć koncentrację na Królestwie Polskim, w którym mieszkała większość moich przodków. Z większością tych wydarzeń zetknąłem się, opisując ich życie, bo brali w nich udział lub bezpośrednio ich dotyczyła. Na tereny zaborów Pruskiego i Austriackiego nie odważyłem się zbyt mocno wkraczać — jeszcze mało napisałem tekstów o życiu moich przodków pochodzących z tamtych terenów. Jednak wiele wydarzeń tamtejszych wydarzeń również odnotowałem, bo wpływały również na ludność Królestwa Polskiego.

Wbrew pozorom nie ma jednej opinii, jakiego okresu dotyczy historia XIX wieku. W szkole powszechnej uczy się, że początkiem wieku był 1801 rok, w historii powszechnej zwykle przyjmuje się wybuch rewolucji francuskiej (1789), a w historii Polski momentem przełomowym jest III rozbiór (1795). Również zakończenie XIX wieku to nie zawsze 1900 rok (jak uczą w szkole), a przyjmuje się początek lub koniec I wojny światowej (1914-1918). W tym czasie granice, systemy prawne na różnych terytoriach często się zmieniały. Z punktu widzenia długości życia ludzkiego, należy wspomnieć o dużo wcześniejszych wydarzeniach. Z kolei powstanie i ustalanie granic niepodległej Polski jest tak obszernym zagadnieniem, że przekracza ramy tego artykułu, więc obejmuje on czasy przed wybuchem I wojny światowej.

Zabory

Okres rozbiorów jest w szkole całkiem nieźle wałkowany. Jednak ze względu na oddzielne traktowanie historii Polski i powszechnej, warto zestawić kilka dat. W 1772 roku upadła Konfederacja Barska, która trwała od 1768 roku i w której brało udział około 100 tys. osób oraz następuje I rozbiór. Oprócz strat terytorialnych i ludnościowych, zesłań na Syberię i przymusowych wcieleń do armii zaborców, polska armia została ograniczona liczebnie. Nastąpiła mała fala wyjazdów wojskowych. O dwu osobach z tej fali: Tadeuszu Kościuszko i Kazimierzu Pułaskim, którzy wzięli udział w Rewolucji amerykańskiej (1775–1783) słyszał każdy.

Dla porównania warto wspomnieć, że w tym czasie w Anglii trwała już rewolucja przemysłowa. W 1779 roku powstały pierwsze maszyny przędzalnicze nienapędzane ludzkimi mięśniami (energia wodna), a w 1784 powstała pierwsza fabryka przędzalnicza, w której użyto maszyn parowych. Rok później zostało opracowane krosno mechaniczne wielokrotnie zwiększające wydajność tkania.

Po niemal 20 latach względnego spokoju na terytorium Polski nastąpiła spirala wydarzeń prowadząca do III rozbioru. W 1791 roku została uchwalona Konstytucja 3 maja, a następnie wybuchła wojna polsko-rosyjska (1792) i w 1793 roku nastąpił II rozbiór. W następnym roku Insurekcja Kościuszkowska i w kolejnym roku III rozbiór. Znów nastąpiły zesłania na Syberię oraz znacznie potężniejsza niż poprzednio fala emigracji do Francji i Włoch. Była to baza pod Legiony Polskie we Włoszech (1797–1807).

Większość granic ustalonych podczas zaborów jeszcze się znacznie zmieniała, oprócz jednej: to, co wtedy przypadło Rosji, już na zawsze zostało wcielone do Cesarstwa. Obowiązywały tam prawa takie same jak w reszcie Cesarstwa Rosji. Obszar ten nazywamy ziemiami zabranymi.

Warszawa stała się prowincjonalnym miastem na krańcach Prus, przy samej granicy z Austrią. Jednak Polacy stanowili około połowy ludności Prus i władze musiały się nimi liczyć. Dopuszczono Polaków do czynności urzędowych i potwierdzono zwierzchność szlachty nad chłopami. Zapewniło to lojalność bogatej szlachty i hierarchii kościelnej. Kłopotem była drobna szlachta, którą Konstytucja 3 Maja usunęła poza nawias życia politycznego, a z chwilą rozbiorów utraciła źródła dochodu. Co więcej, utrzymanie przywilejów szlacheckich, wymagało potwierdzenia przed pruską Heroldią (Heroldsamt). Co prawda wymogi nie były tak rygorystyczne jak w Cesarstwie Austriackim czy później w Rosyjskim, wystarczyło odnaleźć przodka, który piastował dowolny urząd ziemski w byłej Rzeczypospolitej.

Również mieszkańcy miast nie mieli wielu powodów do zadowolenia. Prusy traktowały nowo zdobyty obszar jako tereny rolnicze i miasta miły być jedynie centrami administracyjnymi, bez przemysłu.

Rząd Pruski organizował osadnictwo niemieckie na nowych terenach, jednak wysiłki nie przyniosły zamierzonych efektów. Wielu osadników wracało, uznając warunki w nowych miejscach zamieszkania za zbyt trudne. Do 1806 roku nie zdołano osadzić na nowych terenach nawet 10 tys. osób. Mimo to, do dziś możemy znaleźć ślady po tej fali przybyszy jak na przykład podwarszawskie wsie obecnie nazywające się Józefosław (Ludwigsburg), Iwiczna Stara i Nowa (Ilvesheim Alt i Neu). Warto zauważyć Czeskie osadnictwo z tamtych czasów: w 1802 roku koloniści kupili Majątek Zelów niedaleko Łodzi. Na początku sprowadziło się tam ponad 100 rodzin pochodzących oryginalnie z Czech.

Stosunkowo dokładna, ale mało czytelna mapa: Karte des ehemaligen Königreich’s Polen, nach den grenzen von 1772 : mit Angabe der Theilungslinien von 1772, 1793, & 1795 Carla Wolff z 1872 w bibliotece cyfrowej Polona. Bardzo dokładna mapa zaboru Pruskiego Davida Gillego.

Mapa zaboru pruskiego David Gilly Historia XIX wieku
Fragment mapy Davida Gillego

Poniżej załączyłem czytelną, ale za to niedokładną

Historia XIX wieku dla historyków rodzin mapa rozbiory
Fragment mapy: Polska w 10 ważniejszych okresach historycznych z herbami województw i ziem do niej należących Fr. Karpowicz, [1930] (Warszawa : Lit. Wł. Główczewski), Źródło : Polona

Wojny napoleońskie

W 1806 roku wybuchło pierwsze zwycięskie powstanie wielkopolskie i wojska francuskie całkowicie pokonały Prusy. W kolejnym roku wojska francuskie z udziałem wojsk polskich (rekrutowanych w Wielkopolsce) zepchnęły armię rosyjską za granicę III rozbioru. Wojny te zakończyły się pokojem w Tylży — miasteczku obecnie znajdującej się na terytorium Rosji nazywanym Sowieck. Z części ziem Królestwa Prus Napoleon stworzył Księstwo Warszawskie, którego władcą był król Królestwa Saksonii Fryderyk August I. Co ciekawe, znajdujący się od III rozbioru w granicach Prus departament białostocki na mocy traktatu w Tylży trafił w do Rosji. Z punktu widzenia rozwoju ekonomicznego tego regionu było to bardzo korzystne.

Dokładna mapa Księstwa Warszawskiego wydana w Paryżu w 1808 przez Dépôt géneral de la Guerre.

Mapa królestwa Prus i Księstwa Warszawskiego 1807
Generalkarte vom Konigreich Preussen, u. d. Herz. Warschau, 1807, Daniel Friedrich Soltzmann

Konsekwencje powstania Księstwa Warszawskiego na naszą historię były bardzo poważne. Zmieniły się granice, wprowadzono nowe prawa, nastąpiły potężne migracje ludności, przez armię Księstwa Warszawskiego przeszła olbrzymia rzesza młodych osób, której zaszczepiono nowe idee. Wiele wprowadzonych w tym czasie przepisów prawnych wynikających z nadanej przez Napoleona Konstytucji oraz wprowadzonego Kodeksu Napoleona przetrwało przez ponad 100 lat. Przykładowo to opisowe akty metrykalne oraz hipoteka.

Historia XIX wieku dla historyków rodzin Akta stanu cywilnego gminy warszawskiej V cyrkułu akt urodzenia z 1808 rok
Akta stanu cywilnego gminy warszawskiej V cyrkułu akt urodzenia z 1808 rok

Akty metrykalne w formie opisowej przetrwały na terenie Królestwa Polskiego, a następnie na terenie II RP na obszarze byłego Królestwa Polskiego do 1945 roku (Dekret z dnia 25 września 1945 r. Prawo o aktach stanu cywilnego). W latach 1808-1825 akta były prowadzone w Urzędach Stanu Cywilnego niezależnie od wyznania, następnie Sejm z 1825 roku dla wyznań chrześcijańskich połączył akta cywilne z metrykami kościelnymi i zlecił prowadzenie akt przełożonym urzędów parafialnych. W efekcie powstania styczniowego od 1868 roku do odzyskania niepodległości akta metrykalne prowadzono w języku rosyjskim. W dwudziestoleciu międzywojennym zachowano systemy z poszczególnych dawnych państw zaborczych.

Historia XIX wieku dla historyków rodzin akt zgonu 1944
Parafia Wilanów, akt zgonu 1944 rok

Hipoteka była wcześniej wprowadzana przez Prusy, ale forma, która wykształciła się z kodeksu Napoleona, przetrwała w niemal niezmienionej postaci do 1946 roku, a i wtedy wprowadzone zmiany były niewielkie (poszukiwania w księgach hipotecznych).

Podczas istnienia Księstwa Warszawskiego powstały też prekursorki Uniwersytetu Warszawskiego: Szkoła Prawa i Nauk Administracyjnych oraz Szkoła Lekarska.

W 1809 roku wybuchła wojna Napoleona z V koalicją (głównie Austrią). Jednym z działań Cesarstwa Austriackiego było wysłanie silnego korpusu mającego zająć Księstwo Warszawskie. Książę Józef Poniatowski jako głównodowodzący armią Księstwa Warszawskiego z dwa razy słabszymi siłami nie tylko dał radę przejąć inicjatywę, a nawet zajął terytorium III zaboru austriackiego i częściowo I zaboru (Zamość). Po zawarciu pokoju w Schönbrunn, terytorium Księstwa Warszawskiego powiększyło się o ten obszar. Powstała w ten sposób południowa granica Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego, która przetrwała bez większych zmian przez resztę XIX wieku.

Mapa Xięstwa Warszawskiego
Mappa Xięstwa Warszawskiego dziesięć departamentów podzielonych w sto powiatów Rys Darżalski

Królestwo Polskie przed powstaniem listopadowym 1815-1831

Wojny napoleońskie na terytorium Księstwa Warszawskiego zakończyły się w 1813 roku: w listopadzie poddała się Twierdza Zamość. Nieco dłużej broniła się Twierdza Gdańsk — Francuzi poddali się 2 stycznia 1814, ale był to samodzielny obszar: Wolne Miasto Gdańsk.

Podczas Kongresu Wiedeńskiego kończącego Epokę Napoleońską Rosji udało się przejąć większą część Księstwa Warszawskiego i tworzono na tym terytorium państwo: Królestwo Polskie, połączone unią personalną z Imperium Rosyjskim. Królestwo Polskie formalnie istniało w latach 1815 – 1917, będąc zawsze w jakimś stopniu odrębnym podmiotem różniącym się od Cesarstwa Rosyjskiego. Prusom udało się odzyskać jedynie zachodnią część Wielkopolski i Bydgoszczy, które początkowo funkcjonowały jako quasi-samodzielnie Wielkie Księstwo Poznańskie oraz ziemię chełmińską z Toruniem, Chełmnem i Brodnicą. Cesarstwo Austriackie dostało kawałek początkowo będący Wolnym Miastem Kraków oraz prawobrzeżny okręg Wieliczki i Podgórza.

Podczas wojen napoleońskich przez Księstwo Warszawskie przetoczyła się dwukrotnie fala Wielkiej Armii Napoleona oraz przeszła armia rosyjska co znacznie wyniszczyło kraj. Wcześniej poniesiono olbrzymi wysiłek ekonomiczny, wystawiając gigantyczną, jak na możliwości małego księstwa armię na różne wojny (Hiszpania, 1809, 1812). Jeszcze wcześniejsze zadłużenie prywatnych właścicieli wobec Prus podczas hojnej akcji kredytowej prowadzonej przed wojami napoleońskimi w końcu trzeba było spłacić (sumy bajońskie). Historia XIX wieku odnotowuje jeszcze jeden globalny kataklizm, który dotknął także nasze ziemie: w 1816 roku wskutek wybuchu wulkanu Tambora nastąpiły zimy wulkaniczne: w samym 1816 roku w na półkuli północnej prawie nie było plonów (rok jest nazywany rokiem bez lata), a przez kilka kolejnych lat zbiory nie były najlepsze. Kraj był na skraju bankructwa, więc podniesiono podatki i zaczęto je w końcu egzekwować. W tej sytuacji nic więc dziwnego, że majątki szlacheckie zaczęły często upadać. Nie było konieczności przegrywać je w karty, ta jak to jest zapamiętane w legendach rodzinnych.

Z drugiej strony dzięki zaczęto szybko modernizować państwo. Już Józef Zajączek jako namiestnik Królestwa Polskiego w 2 marca 1816 roku wydał postanowienie o osiedlaniu wykwalifikowanej siły roboczej: fabrykantów, rzemieślników i rolników. Nad reformami objął pieczę Drucki-Lebecki. Dzięki niemu zaczęli do Królestwa Polskiego napływać specjaliści z Niemiec, Czech i jeszcze dalszych części Europy (w tym moi Geberowie z Alzacji), którzy pomogli rozwinąć przemysł włókienniczy, górnictwo i hutnictwo. Akcja ta była wielokrotnie skuteczniejsza niż wcześniejsze działania rządu Pruskiego. W ramach modernizacji budowano też sieć dróg brukowanych, w tym tzw. szosę brzeską (część z niej to obecnie ulica Grochowska w Warszawie).

W 1825 roku uchwalono Kodeks cywilny Królestwa Polskiego, który był adaptacją Kodeksu Napoleona do nowych warunków i lokalnego ducha. Jak wspomniano wcześniej, zmieniono przepisy o aktach stanu cywilnego, rozdzielając znów wyznania i wprowadzono wyłącznie wyznaniową formę zawarcia małżeństwa. Nowy Kodeks wszedł w życie 1 stycznia 1826  roku.

A w Anglii w 1825 roku powstała kolej żelazna, która połączyła miejscowości Stockton i Darlington. Tę zaległość nadgoniono dość szybko, bo już w 1845 powstał w Królestwie pierwszy odcinek kolei (Warszawsko-Wiedeńskiej) z Warszawy do Grodziska Mazowieckiego (30 km). Jednak o ile w Anglii kolej się rozwijała gwałtownie (w samym 1846 roku zatwierdzono 262 projekty), to w Królestwie Polskim na następną linię trzeba było czekać do 1862 roku (Kolej Warszawsko-Petersburska).

Dokładna mapa Królestwa Polskiego obejmująca wszystkie miasta i wsie z 1828 roku wydana staraniem Józefa Kośmińskiego Profesora Warszawskiego Liceum (ryt Józef Sławiński) oraz jeszcze dokładniejsza mapa topograficzna Królestwa Polskiego opracowana przez Karola Richtera, wydana przez Kwatermistrzostwo Gene ralne Wojska Polskiego, w 1839 [1843] roku.

Historia XIX wieku dla historyków rodzin mapa Królestwo Polskie 1885

Początkowo społeczeństwo się łudziło, że Królestwo Polskie będzie kontynuacją Księstwa Warszawskiego — quasi-samodzielnego państwa. Jak wiadomo, były to pozory. Sfrustrowana młodzież doprowadziła do wybuchu Powstania Listopadowego (1831), którego skutkiem była likwidacja większości oznak oddzielnej państwowości. Wprowadzono także cło na eksport towarów do cesarstwa, co spowodowało zastój ekonomiczny na terenie Królestwa. Skorzystał na tym Białystok, który był najbliższym miastem na terytorium Rosji, a za granicą Królestwa. Przeprowadziło się tam wielu rzemieślników i fabrykantów (przede wszystkim wytwórcy tkanin). Pochodzili oni głównie z Łodzi i okolic, ale także z innych części kraju, w tym z Warszawy.

Po powstaniu listopadowym około 11 tysięcy osób opuściło granice Królestwa, tysiące osób zmarło wskutek epidemii cholery przywleczonej z Azji przez wojska rosyjskie. Przestała istnieć armia Królestwa Polskiego, młodzi mężczyźni byli wcielani wojska rosyjskiego i służyli zwykle 25 lat daleko od granic swojej ojczyzny.

Wprowadzono także język rosyjski jako dodatkowy do szkół średnich oraz zlikwidowano polskie szkolnictwo wyższe.

Sam podbój militarny Królestwa Polskiego stworzył podstawy prawne do całkowitej likwidacji autonomii Królestwa Polskiego.

W celu osłabienia wpływu szlachty wprowadzono konieczność udowodnienia przynależności do tego stanu. W założeniu miał być to proces drogi i skomplikowany, więc mało kogo miało być stać na jego przeprowadzenie. Od 1832 roku zajmował się Tymczasowy Komitet do Rozpoznawania Szlachectwa, a następnie, w 1836 roku została powołana Heroldia Królestwa Polskiego. Działała ona do 1861 roku.

Niemal natychmiast po upadku powstania powstawały nowe organizacje mające na celu odzyskanie niepodległości. Zwykle były bardzo szybko rozbijane. Na ich miejsce powstawały nowe, mimo wprowadzenia w 1837 roku surowego rosyjskiego kodeksu karny.

W 1837 roku zniesiono podział Królestwa Polskiego na województwa, wprowadzając w ich miejsce gubernie.

Zapomniane powstania 1846-1848

Wszyscy kojarzą, powstanie listopadowe i styczniowe, ale historia XIX wieku odnotowuje też kilka innych powstań, które odcisnęły piętno nie tylko na obszarze, gdzie trwały walki, ale także brali w nich udział ludzie z innych zakątków kraju.

17 (lub 18 lub 19 zależnie od autorów) lutego 1846 roku Austriacy spowodowali wybuch rzezi galicyjskiej, czyli powstania chłopskiego przeciwko Polakom. Chodziło im, aby rękoma chłopów spacyfikować szykujące się powstanie krakowskie, które wybuchło ostatecznie 21 lutego i trwało w Wolnym Mieście Kraków do 4 marca 1846 roku. Gdy powstanie krakowskie upadło, wojsko austriackie spacyfikowało i chłopów, a Kraków został włączony do Cesarstwa Austriackiego. Rabacja była impulsem do prac nad uwłaszczeniem chłopów w zaborze austriackim, które nastąpiło ostatecznie w 1848 roku.

W Wielkopolsce też miało wybuchnąć powstanie, ale już w lutym 1846 roku przywódcy zostali aresztowani. Mimo to, w Poznaniu i okolicy doszło do jednodniowych walk.

Wiosna ludów w aspekcie polskim najczęściej jest kojarzona z udziałem Polaków w powstaniu węgierskim (15 marca 1848 – 13 sierpnia 1849). Dokładniejsze poznanie historii tego powstania mocno nadszarpuje stereotyp przyjaźni polsko-węgierskiej, ale wypada o nim wspomnieć, ponieważ brało w nim udział stosunkowo dużo Polaków szczególnie z Galicji.

17 marca 1848 roku powstał w Krakowie Komitet Narodowy, ale Austriacy z Wawelu ostrzelali z armat miasto i zmusili je do kapitulacji. Walki trwały jeszcze we Lwowie, ale w listopadzie miasto zostało zbombardowane z cytadeli i Austriacy zdusili wszelki opór.

20 marca 1848 roku wybuchło powstanie w Wielkopolsce. Trwało do 17 maja, gdy skapitulował ostatni oddział. Wielkie Księstwo Poznańskie zostało włączone do Prus jako jedna z prowincji.

W Królestwie Polskim do powstania styczniowego nie było poważniejszych prób walki zbrojnej, ale powstawały różne organizacje mające na celu kultywowanie myśli o niepodległości. Także patriotycznie nastawiona młodzież przedzierała się do wymienionych powyżej powstań.

Wojna Krymska 1853–1856

Wojna krymska odbywała się daleko za granicami Królestwa Polskiego w latach 1853–1856, ale brało w niej udział wielu naszych rodaków po obu stronach konfliktu. Po stronie Rosji byli to oficerowie oraz zwykli żołnierze zarówno z poboru, jak i przymusowo wcieleni za udział w działaniach patriotycznych. Po stronie aliantów Adam Mickiewicz wspierał stworzenie Legionu Polskiego, Michał Czajkowski (Sadyk Pasza) utworzył oddziały kozaków osmańskich, a Władysław Zamoyski polską Dywizję Kozaków Sułtańskich (około 1500 żołnierzy bez oficerów).

Wojnę zakończył kongres w Paryżu i mimo że delegacji francuskiej przewodniczył hr. Aleksander Colonna Walewski, kwestii Polski nie podniesiono. Jedyną próbę podjął brytyjski przedstawiciel lord George William Clarendon, ale wobec niechęci pozostałych stron zaniechał dalszych działań. Jedynie ks. Czartoryskiemu udało się wybłagać u Cara przyrzeczenie ogłoszenia amnestii dla uczestników powstania listopadowego.

Rosja po klęsce na wojnie zniosła stan wojenny w Królestwie, złagodzono cenzurę i otwarto polskie szkoły. Dopuszczono Polaków do sprawowania urzędów. Jednocześnie Car ostrzegł, że na więcej ustępstw nie zezwoli.

Wojna ta dla Europy była niezwykle istotna, nie tylko została złamana hegemonia Rosji, ale także został poważnie nadwątlony sojusz 3 cesarzy (Rosji, Austrii i Prus). Historia XIX wieku odnotowują ją ze względu na zmiany w sposobie prowadzenia wojen i wdrożeniu szeregu innowacji wojskowych oraz przemysłowych. Rozwój prasy, fotografii, wprowadzenie korespondentów wojennych i rozwój telegrafu dramatycznie zwiększył wpływ społeczeństwa na decyzje podejmowane przez rządy krajów biorących udział w starciach zbrojnych. Nasi przodkowie mogli również na bieżąco śledzić jej przebieg w polskiej prasie.

Cienka czerwona linia. Robert Gibb. National War Museum of Scotland. Źródło: Wikipedia

Dzięki reporterom wojennym wiele wydarzeń z wojny krymskiej weszło do kultury masowej. Na przykład podczas Wojny Krymskiej miała miejsce słynna szarża Lekkiej Brygady. Jak to zwykle bywa, wbrew legendzie, straty nie wyniosły prawie 90%, a zginęło kilkanaście procent spośród atakujących. Określenie cienka czerwona linia również powstało na kanwie bitwy pod Bałakławą odbywającej się 25 października 1854 roku.

Niestety, w szkole jest wspominana jedynie jako tło śmierci Adama Mickiewicza, który udał się do Turcji tworzyć Legion Polski.

Konsekwencje powstania styczniowego – 1863

Artur Grottger Pochód na Sybir
Artur Grottger Pochód na Sybir

Powstanie styczniowe spotkało się ze zdecydowaną odpowiedzią zaborcy. Podczas jego trwania została poniesiona wielka danina krwi, zniszczono wiele dóbr kultury, sztuki. Poniesiono również ciężkie straty ekonomiczne. Z 200 tys. osób biorących udział w powstaniu, połowa nie wróciła do domów (zginęło w walce, zostało zamordowanych, wyemigrowało lub zostało zesłanych).

W konsekwencji powstania rozpoczęła się intensywna rusyfikacja. Język rosyjski szybko stał się jedynym oficjalnym w sądownictwie i administracji. Zamknięto szkoły wyższe i powiatowe. Stopniowo wyparto język polski ze szkolnictwa, tak, że w końcu sprowadzono go do roli języka dodatkowego i nieobowiązkowego. Także zabroniono w szkołach rozmawiać na przerwach po polsku.

Z punktu widzenia poszukiwań genealogicznych najbardziej widocznym efektem był wprowadzony w 1868 roku nakaz prowadzenia ksiąg parafialnych w języku rosyjskim.

Całkowicie zniesiono autonomię Królestwa Polskiego i jego nazwę, choć car Rosji do końca używał tytułu Króla Polski. Zamiast Królestwa Polski wprowadzono nieformalny termin Priwislinskij kraj.

Niszczono podstawy ekonomiczne Polaków: skonfiskowano około 1600 majątków ziemskich, setkom miast odebrano prawa miejskie.

Upadek powstania i późniejsze represje wtrąciły znaczną część społeczeństwa Królestwa Polskiego i Litwy w marazm, a znaczna część społeczeństwa uznała dalszą walkę zbrojną z zaborcą rosyjskim za bezcelową. Starano się jedynie zachować język i kulturę oraz starano się prowadzić pracę organiczną.

Na powstaniu skorzystali chłopi. Ich uwłaszczenie na terenie Królestwa Polskiego i ziemiach zabranych było korzystniejsze dla gospodarzy niż w dwóch pozostałych zaborach i w Rosji. Ci, którzy nie otrzymali ziemi, emigrowali za granicę lub przenosili się do miast. Uwłaszczenie miało jednak pozytywny skutek dla rozwoju gospodarki Królestwa — chłopi bezrolni przenosili się do miast i zaczęli tworzyć podwaliny nowoczesnego przemysłu.

Austro-Węgry -1867

Królestwo Prus miało wielkie ambicje, jednak na ich drodze stały Cesarstwo Francuskie i Cesarstwo Austrii.

Wojna pomiędzy Prusami a Austrią w 1866 roku trwała króciutko: 7 tygodni, od 16 czerwca do 23 sierpnia. Kapitulacja cesarza Franciszka Józefa I miała daleko idące konsekwencje, także dla Polski. Oczywiście w wojnie brali udział Polacy jako prości żołnierze po obu stronach konfliktu, a i jedna z bitew odbyła się pod Oświęcimiem.

Dla Prus najważniejszym rezultatem wojny było wypchnięcie Austrii z terenów Niemiec i na drodze Królestwa Prus do ich zjednoczenia pod berłem przyszłego Cesarza Niemiec stała tylko Francja. Prusy nie dążyły do upokorzenia Austrii i widziały w niej przyszłego sprzymierzeńca. Nawet nie mieli żądań terytorialnych oprócz Holsztynu. Mimo to pozycja Franciszka Józefa I w kraju mocno ucierpiała. Rozbudzone podczas Wiosny Ludów nastroje narodowościowe już od dłuższego czasu w Cesarstwie Austriackim powodowały pewne procesy modernizacyjne. Po kolejnej przegranej wojnie nabrały tempa i 1867 roku powołano państwo związkowe będące dualistyczną monarchią. Jednocześnie zakończył się trwający od 1861 roku proces uzyskiwania autonomii przez Galicję. Powołano do życia m.in. Sejm Krajowy oraz znów w szkołach, urzędach i sądach obowiązywał język polski. Co prawda Sejm Krajowy nie dysponował wielkim budżetem, bo poziom życia w Galicji był niższy niż w kolonialnych Indiach, to udało się prowadzić aktywne działania na polu kultury i nauki oraz udało się wprowadzić dobre prawodawstwo dotyczące samorządów, ochrony zdrowia i oświaty.

Antoni Zygmunt Helcel jeden z pierwszych krakowskich posłów do Sejmu Krajowego Galicji.Rys. Aleksander Regulski
Antoni Zygmunt Helcel jeden z pierwszych krakowskich posłów do Sejmu Krajowego Galicji. Rys. Aleksander Regulski. Źródło Polona

Cesarstwo Niemieckie – 1871

Ze stojącą na drodze do powstania Cesarstwa Niemieckiego Francją wojna trwała nieco dłużej: od lipca 1870 do maja 1871. W wyniku przegranej Francja utraciła Alzację i część Lotaryngii oraz musiała zapłacić olbrzymią kontrybucję. Cesarstwo we Francji zostało obalone (przy okazji była Komuna Paryska), a powstało Cesarstwo Niemieckie, któremu przewodziło Królestwo Prus.

Prusy, które po III rozbiorze Polski nie mogły prowadzić bezwzględnej polityki germanizacyjnej ze względu na znaczący odsetek Polaków w ich kraju, po wszystkich tych zmianach zaczęły walczyć z Rosją o miano najbardziej opresyjnego zaborcy. W latach 1885–1890 Prusach doszło do masowych i brutalnych wysiedleń Polaków będących poddanymi Cara Rosji i Cesarza Austro-Węgier. W końcu, nad nastrojami nacjonalistycznymi wziął górę rozsądek (brak rąk do pracy) oraz podjęte retorsje rosyjskie wstrzymały te działania.

Natomiast Austria, która zaraz po rozbiorach prowadziła najbardziej aktywną i represyjną politykę wynaradawiania, to z czasem stała się krajem najbardziej liberalnym dla zamieszkujących ją mniejszości narodowych.

Wojna rosyjsko-japońska 1904-1905

Kolejna wojna nietocząca się na naszym terytorium, w której brali udział mieszkańcy Królestwa Polskiego. Do wojska rosyjskiego powołano ponad 250 tys. rekrutów, tysiące oficerów armii rosyjskiej czujących się Polakami wzięło udział w walkach. Ci, co nie zginęli, zdobyli doświadczenie bojowe, które przydało się już w niepodległej Polsce. Można wręcz powiedzieć, że Mandżurią była kuźnią kadr generalskich Wojska Polskiego.

Historia XIX wieku w drugiej jego połowie była dla Rosji niełaskawa. Kolejna większa wojna zakończyła się klęską. Osłabienie władzy pozwoliło mocniej okazywać niezadowolenie, dało nadzieję i doprowadziło do wybuchu rewolucji 1905 roku. 22 stycznia 1905 w Petersburgu odbyła się pokojowa demonstracja, w której wzięło około 200 tys. robotników. Została ona brutalnie rozpędzona przez wojsko. Miało zginąć wtedy setki osób. Zajścia te nazwano Krwawą Niedzielą.

Polskie strajki i walki w 1905 roku

Z moich czasów, historia XIX wieku o wydarzeniach w 1905 roku w Królestwie Polskim wspominała jako o wystąpieniach ekonomicznych, będących echem Rosyjskiej rewolucji 1905 roku i preludium do rewolucji 1917 roku. Z innych wydarzeń z tego okresu jedynie wspominano strajku szkolnym we Wrześni (1901–1904) przeciwko nauczaniu religii po niemiecku. Zwykle nie wspominano o zwycięskim strajku szkolnym w Królestwie Polskim, którego rezultatem było wywalczenie powstania prywatnych szkół z wykładowym językiem polskim (między innymi Polska Macierz Szkolna). Szkoły te nie dawały prawa do kontynuowania nauki na wyższych w Rosji, więc młodzież kończąca te szkoły wyjeżdżała na dalszą naukę na zachód. Powstało kilka silnych ośrodków polskich przy uniwersytetach zagranicznych. Postulatem, który również został wywalczony przez strajk, była nauka religii w języku ojczystym we wszystkich szkołach Królestwa Polskiego. Hierarcha kościelna nie poparła strajku szkolnego, co zostało dobrze zapamiętane przez młodzież.

Historia XIX wieku w wielkim skrócie dla historyków rodzin mogłaby zawierać jeszcze wydarzenia z okresu I wojny światowej i ustalania granic II RP, ale jak wspominałem na początku, są to zbyt obszerne zagadnienia, jak na jeden artykuł.

Opublikowany przez Maciej A. Markowski

Maciej Adam Markowski - z wykształcenia doktor nauk technicznych, przez większość swojej pracy zawodowej zarządzał marketingiem w korporacjach, a z zamiłowania historyk rodziny. Członek Polskiego Towarzystwa Genealogicznego i członek zarządu Warszawskiego Towarzystwa Genealogicznego.

Przyłącz się do konwersacji

1 komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

  1. Świetny artykuł … wiedza o wydarzeniach XIX w. w pigułce. Taki „skrócik” na pewno będzie pomocny niejednemu rodzinnemu historykowi. Zawsze byłam na bakier z historią (z różnych względów), więc dla mnie ten tekst jest bardzo pomocny.