Krzyż i Medal Niepodległości

Krzyż i Medal Niepodległości były ustanowione w celu odznaczenia osób, które zasłużyły się dla odzyskania niepodległości w okresie przed I wojną światową do roku 1921 z wyłączeniem wojny polsko-rosyjskiej na terenach Polski. Nadano niemal 90 tysięcy tych odznaczeń, a wnioski o ich nadanie się zachowały do naszych czasów. Jest to potencjalnie rewelacyjne źródło wiedzy o naszej rodzinie.

Krzyż i Medal Niepodległości - Medale Niepodległości moich Dziadków
Medale Niepodległości moich Dziadków

Krzyż i Medal Niepodległości

Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 29 października 1930 ustanawiało odznaczenie Krzyż i Medal Niepodległości. Początkowo było to cywilne odznaczenie, ale po roku sejm zmienił je na wojskowe – dlatego też dokumenty znajdują się w archiwum wojskowym. Tym niemniej, było nadawane głównie osobom, które nie były wojskowymi w czasie swojej pracy niepodległościowej. Odznaczani byli między innymi uczestnicy powstań, członkowie organizacji niepodległościowych, uczestnicy strajków uczniowskich i studenckich, harcerze, osoby pomagające żołnierzom polskim.
Otrzymanie odznaczenia oznaczało nie tylko uhonorowanie zasług, ale wiązało się także z pewnymi korzyściami. Krzyż i Medal Niepodległości dawały prawo wyborcze do senatu, zniżki kolejowe, pierwszeństwo przy przyjmowania ich dzieci do szkół, prawo otrzymania pracy, zaliczenie okresu działalności zmierzającej do odzyskania niepodległości do wysługi emerytalnej.
Osoby zainteresowane odznaczeniem mogą z zaciekawieniem przeczytać w bibliotece cyfrowej książkę Krzysztofa Filipowa Krzyż i Medal Niepodległości.

Jak się dowiedzieć kto został odznaczony?

Wnioski oraz uzasadnienia są przechowywane w Centralnym Archiwum Wojskowym. W Pracowni Informacji Archiwalnej CAW znajdują się indeksy osobowe osób, których dokumenty znajdują się w zasobie archiwum. Najlepiej udać się tam osobiście, ale możliwe są też inne sposoby sprawdzenia czy interesująca nas osoba została odznaczona. Na przykład listy odznaczonych były drukowane w Monitorach Polskich: 1930 nr 260 poz. 349, 1930 nr 260 poz. 350, 1930 nr 300 poz. 423, 1931 nr 18 poz. 31, 1931 nr 64 poz. 100, 1931 nr 87 poz. 137, 1931 nr 111 poz. 163, 1931 nr 132 poz. 199, 1931 nr 156 poz. 227, 1931 nr 178 poz. 260, 1931 nr 218 poz. 296, 1931 nr 251 poz. 335, 1931 nr 260 poz. 352, 1931 nr 287 poz. 381, 1931 nr 296 poz. 391, 1932 nr 12 poz. 16, 1932 nr 29 poz. 35, 1932 nr 48 poz. 53, 1932 nr 64 poz. 82, 1932 nr 92 poz. 124, 1932 nr 109 poz. 142, 1932 nr 121 poz. 152, 1932 nr 140 poz. 172, 1932 nr 167 poz. 198, 1932 nr 217 poz. 249, 1932 nr 245 poz. 270, 1932 nr 259 poz. 296, 1932 nr 293 poz. 341, 1933 nr 24 poz. 32, 1933 nr 24 poz. 33, 1933 nr 63 poz. 81, 1933 nr 102 poz. 123, 1933 nr 131 poz. 172, 1933 nr 171 poz. 208, 1933 nr 212 poz. 238, 1933 nr 235 poz. 255, 1933 nr 255 poz. 273, 1933 nr 258 poz. 275, 1933 nr 258 poz. 276, 1933 nr 292 poz. 318, 1934 nr 6 poz. 12, 1934 nr 23 poz. 35, 1934 nr 27 poz. 41, 1937 nr 64 poz. 94, 1937 nr 93 poz. 128, 1937 nr 178 poz. 294, 1937 nr 259 poz. 409, 1938 nr 64 poz. 72, 1938 nr 93 poz. 143, 1938 nr 140 poz. 245, 1938 nr 177 poz. 323, 1939 nr 73 poz. 161. (pierwsza liczba to rok wydania Monitora Polskiego).
Przy czym lista zawarta w Monitorze Polskim z 1933 roku nr 24 dotyczy nadań Krzyża Niepodległości z mieczami poległym i zmarłym Powstańcom 1863 r., a ostatnia, z 1939 roku zawiera także osoby, które przyczyniły się do powrotu Zaolzia do Polski w 1938 roku.
Monitory Polskie są częściowo dostępne w Internetowym Systemie Aktów Prawnych oraz na Polonie.
Przejrzenie ich wydaje się tytaniczną pracą, ale w przypadku poszukiwania większej liczby nazwisk może się opłacać. Jednakże trzeba pamiętać, że dotyczy to wyłącznie nadań, a brak tam informacji o wnioskach odrzuconych, które też są przechowywane w CAWie.
Prawdopodobnie odrzuconych wniosków też nie ma w słowniku biograficznym przygotowanym przez Wiktora Cygana: Żołnierze niepodległości 1863-1938, ponieważ autor zapowiada publikację 90 tysięcy biogramów, a tyle było osób, które otrzymały medal. Do tej pory wyszły zaledwie cztery tomy dzieła plus uzupełnienia
t.1 Nadania zbiorowe – Andrzejak Kacper
t.2 Andrzejak Ludwik – Bagiński Paweł
t.3 Bagiński Henryk – Baranowski Michał
t.4 Baranowski Mieczysław – Bazylewski Stanisław.

Co zawierają wnioski o odznaczenie

Wnioski o Krzyż i Medal Niepodległości oprócz podstawowych informacji metrykalnych (czasami i tak jest to dla nas dużo) zawierają czasami kilkustronicowy, dokładny życiorys i opis przebiegu pracy ideowo-niepodległościowej. U kilku członków mojej rodziny zdarzyło mi się widzieć dwa podobne, ale różniące się szczegółami opisy – nie wiem, czy proszono o poprawienie wniosków, czy też je przepisywano uzupełnionymi danymi. Obowiązkowe też było podanie nazwisk i dokładnych adresów świadków, którzy mogą stwierdzić prawdziwość pracy niepodległościowej. W niektórych przypadkach zachował się także kwestionariusz dla otrzymania dyplomu i legitymacji, który zawiera zdjęcie wnioskodawcy.
Opis wniosku Babci Wandy Markowskiej-Polkowskiej
Co znalazłem we wniosku Dziadka Adama Markowskiego

Jak zapoznać się z dokumentacją?

Rok temu po raz pierwszy byłem w Centralnym Archiwum Wojskowym. Było ono zamknięte przez kilka lat ze względu na budowy nowego budynku archiwum. Mimo, że budowa (do dziś!) nie została zakończona i warunki udostępniania akt są złe (obecnie jednocześnie przeglądać dokumenty może tylko 7 osób), zdecydowano się na ponowne otwarcie. Tak wtedy opisywałem jak przebiegała wizyta w Pracowni Informacji Archiwalnej i Pracowni Udostępniania Akt. Obecnie Pracownia Informacji oraz Pracownia Udostępniania Akt tymczasowo uruchomione są na terenie Akademii Obrony Narodowej ul. gen. A.Chruściela 104 a.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *