Jak szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie

W Warszawie niemal jedynym źródłem informacji o miejscu zamieszkania są zapisy w aktach metrykalnych. Inne materiały przetrwały w bardzo małym zakresie – zachowały się szczątki Ksiąg Ludności Stałej (KLSy) czy księgi meldunkowe. To co pozostało zostało omówione na Forum Polskiego Towarzystwa Genealogicznego w wątku
Spisy ludności Warszawy. Ale nawet znaleziony adres często da nam niewiele. Duże zniszczenia wojenne, przeoranie Warszawy przez pierwsze lata odbudowy i inne zmiany, powodują trudno jest szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie. Na szczęście mamy do dyspozycji dużą liczbę pomocy – planów, zdjęć lotniczych oraz opisów dostępnych w Internecie. Zachowała się też część dokumentów sądu hipotecznego, ale tym jak je odnaleźć na razie nie napiszę.

Taryffy domów miasta Warszawy

W starych aktach zwykle jest podawany numer hipoteczny budynku w którym mieszkali przodkowie. Czasami jest także podawana nazwa ulicy, ale nie zawsze.

Aby szybko się zorientować przy jakiej ulicy znajdowała się nieruchomość o tym numerze hipotecznym można skorzystać z indeksu przygotowanego przez Annę Lubedkin. Wcześniej warto się zaznajomić ze wstępem, który w bardzo skrótowy sposób opisuje taryffy i ostrzega przed znajdującymi się w nich błędami. Sam się natknąłem na zapis nazwiska Lan zamiast Lau. Również Maria Klawe Mazurowa w swojej książce Dzieje potomków Jana Henryka Klawe przywołuje przykład błędu w taryffie.

Powyższy indeks nie zawiera zestawienia wszystkich dostępnych taryff – część brakujących (np. 1825, 1832, 1844) można znaleźć na przykład na portalu Polona. Szczególnie interesujące są te wydania, w których podano zarówno numerację hipoteczną jak i policyjną (na przykład 1918, 1887 – po rosyjsku i jakby mniej aktualna niż wcześniejsza, 1883, 1873. Numeracja policyjna jest to ten sposób numerowania domów, który obecnie używamy. Przy czym też należy uważać, bo ulice nie tylko zmieniały nazwy, ale też były przenumerowywane w różnych okresach czasów.

Kolejnym ciekawym wydaniem jest Taryfa domów miasta Warszawy i Pragi z planem ogólnym i 128 szczegółowych planików ulic i domów z 1852 roku. Jak sama nazwa wskazuje zawiera plany szczegółowe, a wręcz uproszczone plany poszczególnych posesji. Korzystanie z planu nie jest zbyt łatwe – najpierw trzeba znaleźć ulicę w zestawieniu numerów hipotecznych – nazwy ulic nie są zestawione alfabetycznie, ale według numeracji hipotecznej. Pod nazwą ulicy podane są numery „szczegółowych planików”. I dopiero znając je możemy udać się do odpowiedniej strony. Dzięki planikom możemy się zorientować nie tylko gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie, ale także w jakich warunkach. Na przykład czy za domem był ogród lub kolejne zabudowania w których można było mieć swój warsztat czy fabryczkę.
Jak szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie - planik
Wydanie to też zawiera podział miasta na parafie więc nie tylko możemy w nim szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie, ale także gdzie jest największe prawdopodobieństwo znalezienia ich aktów w księgach kościelnych.

Informacje dodatkowe są zamieszczone także w innych taryffach. Na przykład w wydaniu z 1864 znajduje się „użyteczne wiadomości dla zwiedzających Warszawę lub w niej przebywających”, informacje o znaczniejszych jarmarkach krajowych i zagranicznych, terminy opłacania podatków. Z kolei w wydaniu z 1844 znajdziemy podział Warszawy pod względem sądownictwa, wykaz lokalów przez biura rządowe zajmowane oraz wykazy osób różnych specjalności: od aptekarzy przez malarzy pokojowych i portretowych po zegarmistrzów.
Warto zajrzeć również do taryffy z 1821 roku, której tytuł: „Taryfa domów miasta stołecznego Warszawy dla wygody publicznej nowo wydana, z dołączeniem przedmieścia Pragi i domów za rogatkami będących, tudzież opisu historycznego tej stolicy” nie oddaje w pełni jej zawartości, gdyż na kilkunastu stronach znajdują się krótki opisy budynków i ulic zawierające nie tylko informacje o ich historii, ale także ich sytuacji w 1821 roku.

Pod koniec XIX wieku oraz na początku XX taryffy były drukowane w Kalendarzu Warszawskim Józefa Ungra, które się zachowały niemal w całości. Tak więc, dzięki nim jest możliwe stosunkowo precyzyjne ustalenie zmian własności poszczególnych domów. Kalendarze zawierają też pokaźną liczbę ogłoszeń firm i firemek, więc są również dobrym miejscem do ich szukania. Kalendarze są zapisane w formacie djvu, więc do przeszukania warto wykorzystać Internet Explorer wraz z zaawansowaną wtyczką.

Ostatni spis właścicieli domów został wydany w 1939 roku.

Plany, fotoplany i zdjęcia lotnicze Warszawy

Poszukiwania miejsc gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie w ciągu ostatnich 80 lat jest znacznie łatwiejsze dzięki serwisowi z mapami Urzędu Miasta Warszawy. Link prowadzi bezpośrednio do zakładki mapy historyczne, ale należy jeszcze zmienić widok z mapy na zdjęcia, co się robi w górnym prawym rogu (podkreśliłem na czerwono na zdjęciu poniżej). Rozwija się wtedy też lista planów i fotoplanów z różnych lat. Dla mnie najciekawsze są nałożone na siebie plany z 1891 – 1908 (plany Lindleya dostępne również na stronie Archiwum Państwowego Miasta Warszawy), następnie zdjęcie 1935 roku, plan szczegółowy z 1936 oraz zdjęcie z 1945 roku. Zdjęcie lotnicze z 1935 roku jest bardzo trudne do interpretacji ze względu na padające cienie od budynków warto je oglądać w serwisie Warszawa1939 o czym piszę dalej.
Wybierając różne lata można obserwować zmiany jakie zachodziły na przestrzeni niemal wieku. Przykładowo, na załączonych zdjęciach widać, że pod budowę Pałacu Kultury i Nauki wyburzano także budynki, które nie uległy całkowitemu zniszczeniu (są nakryte dachami). Z resztą wyburzanie ocalałych kamienic nie było niczym niezwykłym w owym czasie. Doskonałym uzupełnieniem zdjęć z 1945 roku są dokumenty Biura Odbudowy Stolicy zawierające plany kwartałów ulic oraz krótkie opisy stanu zachowania poszczególnych budynków.

Jak szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie - mapy historyczne
Wyburzone kamienice pod budowę PKiNu – zdjęcie z roku 1945

Jak szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie - PKiN
Ten sam obszar Warszawy w 2016 roku

I jeszcze jeden kawałek fotoplanu z 1945 roku

Jak szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie - granica
Granica pomiędzy gettem a stroną aryjską – 1945 rok

Serwis Urzędu Miasta – Mapy historyczne wykorzystane został wykorzystany na przykład przy identyfikacji miejsca gdzie w Grochowie znajdowała się Farbiarnia parowa i pralnia chemiczna Geberów.

Podobną, ale znacznie uboższą funkcjonalność oferuje Google Earth. Można tam zobaczyć tylko zdjęcia lotnicze Warszawy z 1935 i 1945. Za to są dostępne zdjęcia także z innych miast z 1943 roku Gdańska, Berlina Londynu czy Paryża. Ciekawą opcją jest możliwość nałożenia obecnie istniejących budynków na te zdjęcia.

Jak szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie - google
PKiN na tle zdjęcia z 1945 roku na Google Earth

Plany Warszawy są również dostępne w Bibliotece Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona. Plan z 1819 nie zawiera numeracji domów, ale wymienienia „znakomitsze domowy w Warszawie” jak domy rządowe, kościoły. szpitale. Tej samej zasady trzymają się plany z 1856, 1867. Wszystkie jednak mają zaznaczone kontury poszczególnych domów. Z kolei plan z 1908 operuje już obszarami, ale zaznaczono na nim po kilka numerów policyjnych na każdej ulicy. Pozwala to mniej więcej określić położenie domu. Na Polonie jest jeszcze kilka planów Warszawy i innych miast I RP.
Mi do pełni szczęścia i uzupełnienia wiedzy gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie, brakuje jeszcze skanów planów z 1916 i 1922 roku znajdujących się w Archiwum Państwowym Miasta Warszawy. Szczegółowa informacja o historycznych planach Warszawy jest zawarta w artykule Jerzego Gromskiego z 1997 roku.

Zdjęcia budynków

Pierwszym miejscem w którym szukam są strony fundacji warszawa1939.pl. Nie dość, że zdjęcia są zindeksowane ulicami, to jeszcze niemal każdy znajdujący się tam obiekt jest porządnie opisany. Na stronach fundacji znajduje się również fotoplan z 1935 roku (ten sam o którym pisałem przy okazji planów historycznych Urzędu Miasta Warszawy), ale znajdują się na nim zaznaczone budynki, których zdjęcia się znajdują we wspomnianej wcześniej części serwisu.

Zawsze też warto sprawdzić w Wikipedii oraz Warszawikia opis ulicy. O ile w Wikipedii zdjęcia często są często spotykane (np. z NACu), to w Warszawikia trafiają się też mniej znane.

Interesujące zdjęcia można też znaleźć na Fotopolska oraz blogu Warszawska identyfikacja. To ostatnie miejsce jest szczególnie ciekawe dla tych, którzy starają się „czytać” zdjęcia. Chyba lepszego miejsca w sieci do nauki jak rozpoznawać co jest na zdjęciu to nie ma.

Nowe plany, zdjęcia i inne materiały ciągle się pojawiają w sieci, więc szansa na zalezienie informacji gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie ciągle rośnie. Wciąż na eBay pojawiają się nowe zdjęcia wygrzebane z szuflad niemieckich żołnierzy, którzy w latach 1939-1945 zwiedzali Polskę. Zdjęcia znajduje się też na śmietnikach w Polsce, wyrzucone przez spadkobierców zmarłych osób.

7 thoughts on “Jak szukać gdzie mieszkali przodkowie w Warszawie

  1. Bardzo przydatna do tego typu poszukiwań jest także publikacja Roberta Marcinkowskiego „Ilustrowany Atlas Dawnej Warszawy” (były już co najmniej dwa jej wydania), gdzie autor zamieścił m.in. fragmenty mapy stolicy z początku XX wieku (z ówczesną numeracją ulic) i naniesionymi zarysami współczesnego podziału struktury miasta. Pozdrawiam…

    1. Cenny komentarz, Dziękuję.
      Artykuł jest o źródłach internetowych. Chciałbym jeszcze przygotować podobny o źródłach tradycyjnych. Ale czasu brak.

  2. Wiem, że może posiadać ogromną wiedzę, ale zwykle wyraża się w sposób niezrozumiały i to stanowi problem na forum oraz dziwne i mało przydatne komentarze. Wolę czytać Pana rady wynikające z dużego doświadczenia oraz polecam je znajomym.

  3. Bardzo dziękuję za cenne rady jak szukać miejsc zamieszkania i pracy naszych przodków w dawnej Warszawie. Proszę podać ten link na forum bo te rady są cenniejsze dla większości niż raczej mętne wywody Pana Sroczyńskiego.

    1. Włodek Sroczyński posiada ogromna wiedzę, znacznie większą niż moja. Niestety, nie zawsze udaje mu się ją przekazać we zrozumiały sposób.

Dodaj komentarz