Grochów Mały i Wielki, I i II, a fabryka Geberów

Dwa lata temu po raz pierwszy podchodziłem do ustalenia gdzie w Grochowie znajdowała się fabryka Geberów. Przez ten czas trochę więcej się dowiedziałem. W pamięci rodzinnej zachowała się informacja, że fabryka Geberów w Grochowie znajdowała się w tzw. Grochowie II, natomiast w znalezionych informacjach w prasie np. z 1879 roku, czy książkach adresowych z lat 1908 i 1909, że chodzi owszem o Grochów, ale pierwszy. Postanowiłem się zmierzyć z tą sprzecznością.

Grochów Mały i Wielki czy I i II

Grochów nie ma szczęścia do nazw. Z sympatią obserwuję długotrwałą walkę jaką prowadzi Pan Rafał Wodzicki o poprawne nazewnictwo prawobrzeżnej części Warszawy. Widać, że Miejski System Informacji całkowicie pobłądził z oznaczeniem co gdzie jest. I tu nie chodzi o poszczególne części Grochowa, a w ogóle o samą lokalizację Grochowa, a także nazywanie go Pragą czy Gocławkiem. Ale okazuje się, że nie jest to nowy problem.

Grochów mały wielki fabryka Geberów Echo Pragi 1916
W 1916 roku również miano kłopoty z nazwami Echo Pragi nr 6 z 1916 roku

Grochów mały wielki fabryka Geberów mapa 1895Porównując historyczne mapy z końca XIX i początku XX wieku (1895-mapka w lewym dolnym rogu19051915) widzimy zaznaczone dwie wsie Grochów 1 (Mały) i Grochów 2 (Wielki), przy czym Grochów 1 (Mały) leży bliżej Warszawy. Stosunkowo łatwo te miejsca zlokalizować na dzisiejszych planach. Grochów 1 jest przy załamaniu Grochowskiej za Rondem Wiatraczna, a Grochów 2 znajduje się przy kolejnym załamaniu, w okolicy ulicy Kwatery Głównej. Prosta droga odchodząca od Grochowskiej między Kamionkiem a Grochowem 1 w kierunku Fortu XI, to dzisiejsza Grenadierów. Jeszcze łatwiejsza lokalizacja jest na planie Warszawy z 1916 roku.

Grochów Mały i Wielki, I i II
fragment mapy niemieckiej na bazie rosyjskiej z 1914 Grochów 1 i 2

Natomiast, na planach hipotecznych kolejność jest odwrotna: bliżej Warszawy jest Grochów II (Wielki), a następnie Grochów I (Mały). Na planie widać, że Grochów 2 znajduje się na zachód od Grochowa I. Po wschodniej stronie Grochowa I jest już Gocławek.

Dodatkowo, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, jeszcze bardziej miesza mi w głowie. Powstawał on w latach 1880–1902 i Grochów w tym czasie składał się z 8 części:
Grochów 1 – należał do Karola Osterloffa, a po jego bankructwie został dalej podzielony na 3 części a,b,c. Część a obejmowała 9 dymów, dwie pozostałe z zakładami przemysłowymi miały 14 dymów.
Grochów 2 i 3 – w tych częściach znajdował się pałacyk (Dworek Grochowski) i w sumie było tam 10 dymów.
Grochów 4 – to 5 dymów
Grochów 5 – część dóbr Kawęczyn pod nazwą Zapowiednia
Grochów 6 – razem z częścią 5 własność Brühlów. Znajdowało się tam 30 dymów. W pierwszej połowie lat 40-tych XIX wieku na dzierżawionych dwu-morgowych cząstkach gruntu w pobliżu szosy moskiewskiej (obecnie ul. Grochowskiej) powstały mydlarnie i inne fabryki (Jana Hocha, Stenzla). W 1880 roku powstała fabryka zapałek Teofila Bieńkowskiego.
Grochów 7 – 3 dymy
Grochów 8 – na gruntach tej osady znajduje się lasek brzozowy znany z bitwy 1831 roku.

W powyższym opisie dym oznacza komin – chałupy chłopskie zwykle miały jeden, zwykłe dwory 2, ale nie wiem jak i czy wliczano budynki fabryczne.

Zastanawiająca jest na przykład przypisanie lokalizacji fabryki Jana Hocha w Grochowie 6. Znajdowała się ona na Grochowskiej w okolicy ulicy Kwatery Głównej, a to według planów hipotecznych jest terenem Grochowa I.

Rozsupłanie tych wszystkich określeń, wyjaśnienie jak biegły granice, zostawiam varsavianistom, bo sam nie czuję się kompetentny. Najbardziej klarowny opis jaki do tej pory czytałem znalazłem w książce Pana Jarosława Zielińskiego Przedwojenny Kamionek, Grochów, Saska Kępa. Najpiękniejsze fotografie, ale bez zobaczenia tych obszarów na planach czuję się lekko nieusatysfakcjonowany. Wydaje się, też, że ówczesnym mieszkańcom się też myliło skoro używali określenia miejsca swojego zamieszkania jako Grochów I, gdy na planach hipotecznych jest to Grochów II. Możliwe, że przyjmowali oznaczenie z funkcjonujących wtedy map.

Fabryka Geberów w Grochowie

Dla mnie wyzwaniem nie jest ustalenie gdzie jest Grochów Mały i Wielki, I i II, a lokalizacja fabryki Geberów. czyli naszej farbiarni i pralni chemicznej. Poszukiwanie tego miejsca, przy mojej małej znajomości Grochowa i galimatiasem z nazwami zajęło mi dużo czasu. Wydaje mi się, że teraz potrafię już je dokładnie wskazać.
1) cała rodzina twierdzi, że fabryka była w okolicy Ronda Wiatraczna,
2) niektórzy sugerują, że część sprzedano pod Zakład Wychowawczy Braci Albertynów czyli obecny adres Grochowska 194/196,
3) wspomnienia sugerują, że fabryka była w Grochowie II,
4) rysunkowe przedstawienie fabryki Gebera wskazuje, że posesja leżała na północ od Grochowskiej (za posesją widać pociąg i tory kolejowe, czyli linię )
5) z rysunku i zdjęć rodzinnych wiadomo, że teren kończył się sadem.

Geber Charles Fabryka
Fabryka Judlina (następnie CH. Geber) w Grochowie
Patrząc się na powiększenie wspomnianej wcześniej mapy z 1914 można zauważyć taki plac w Grochowie I (według mapy), bezpośrednio przed załamaniem ul. Grochowskiej. Zaznaczony jest trójkątem z kropką w środku (tak zaznaczano fabryki) i mający sad na zapleczu. Po drugiej stronie szosy (ul. Grochowskiej) prostokątne zabudowania mogły być zajezdnią i warsztatami warszawskiej kolejki wąskotorowej – Jabłonowskiej – obecnie są to tereny samego Ronda Wiatraczna i Universamu.

Grochów pierwszy fabryka Geberów
Grochów I i fabryka Geberów

Ustalenia powyższe nie stoją w sprzeczności z informacjami zawartymi w książce Pana Jarosława Zielińskiego, który wspomina o Emilianowie Geberów (był jeszcze jeden Emilianów w Grochowie) i lokuje je na niezabudowanej obecnie posesji przy Kobielskiej, między domami nr 16 i nr 22. Z kolei w bezpośredniej korespondencji uzyskałem informacje, że same zabudowania fabryczne znajdowała się na posesji o dzisiejszych adresach Grochowska 200 do 204 sąsiadujące z Zakładem Wychowawczym Braci Albertynów.

Dlaczego została przez rodzinę zapamiętana lokalizacja Grochów II, a nie I jak było w książkach adresowych? Od początku XX wieku, wzdłuż ul. Grochowskiej biegła linia kolejki wąskotorowej, która miała przystanek przy rondzie Wiatraczna nazywający się Grochów II (wrócono do nazewnictwa z planów hipotecznych). Trasa kolejki początkowo składała się z dwu części: z Jabłonny do stacji Most (czyli Kierbedzia), a następnie do Karczewa. Potem ją wielokrotnie rozbudowywano. W 2004 roku wyszła książka Bogdana Pokropińskiego poświęcona tej kolejce, więc jeżeli uda się ją zdobyć będę miał dodatkowe informacje.

Książka Jarosława Zielińskiego (zawierająca również informacje o Geberach i zdjęcie fabryki)
Przedwojenne Grochów, Kamionek, Saska Kępa Najpiękniejsze fotografie
Ilość stron: 111

2 komentarzy na temat “Grochów Mały i Wielki, I i II, a fabryka Geberów

  1. Niezwykle ważny jest ten wycinek sprzed stu lat, gdzie autor przypomina, że Grochów II był Wieki, a I – Mały. Też się dziwiłem, że nazwy te zanikły, a z tego wynikł bałagan nazewniczy. Bardzo ważna nazwa Górki Grochowskie tu jest widoczna bardzo dobrze. Obecnie tylko na pomniku w Parku Znicza. A przecież brakuje jej np. do nazwania przystanków. Dlatego użyto nazwy długiej ulicy Zamienieckiej wzdłuż której też autobusy jeżdżą. Oczywiście na Grochów nie Praga Pd. też napiszę…

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *