Archiwum Akt Nowych niesłusznie niedoceniane

Archiwum Akt Nowych Rodzina Dumów
Emilia Duma z dziećmi Aleksandrem, Alfredem Eugenią i Heleną Eberlein
Archiwum Akt Nowych rzadko znajduje się na liście zainteresowań genealogów. Okazało się, że całkiem niesłusznie. Przekonaliśmy się o tym na Polinowskich warsztatach z cyklu Historia od kuchni prowadzonych tym razem przez pracowników Oddziału V AAN Jana Annusewicza i Zbigniewa Króla.

Historia Archiwum Akt Nowych

Archiwum Akt Nowych zostało utworzone w 1919 w celu zabezpieczenia dokumentacji po wojskowych władzach okupacyjnych niemieckich i austriackich z lat 1915-1918. Od 1930 roku zaczęto zajmować się przede wszystkim archiwaliami powstałych w wyniku działalności centralnych polskich urzędów i instytucji. 3 listopada 1944 roku oddziały niemieckie podpaliły budynek AAN przy ul Rakowieckiej i przechowywane tam zbiory spłonęły doszczętnie. Uratowano z pożogi wojennej jedynie akta wcześniej ukryte w Forcie Sokolnickiego – zaledwie 3 % zasobu AAN. W 1952 roku Archiwum otrzymało nowy statut, według którego AAN było archiwum centralnym, nadzorującym pracę składnic akt naczelnych organów władzy państwowej i naczelnych organów administracji państwowej, urzędów centralnych oraz zarządów głównych stowarzyszeń społecznych i kulturalnych.

Zmiany polityczne wywołane wyborami z 1989 r. spowodowały przekazanie do AAN wielu nowych zespołów jak na przykład: Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, czy Centralnego Archiwum KC PZPR oraz z registratur wydziałów Komitetu Centralnego.

W drugiej połowie lat 90-tych stworzono działy: Archiwum Czynu Niepodległościowego i Archiwum Polonii, które zajmują się materiałami archiwalnymi wytworzonych przez osoby i organizacje związane z działalnością konspiracyjną i niepodległościową lub polonijną. 10 Lat temu zostały one połączone w jeden oddział Archiwów Społecznych.

Zasób

W Archiwum Akt Nowych nie ma akt metrykalnych, a jak widać z powyższej historii zbiory są tworzone na bieżąco. Nie oznacza to jednak, że nie ma tam starszych i ciekawych dokumentów. W zasadzie, każdy kto prowadzi badania genealogiczne w okresie międzywojennym i II wojny światowej powinien zajrzeć do AAN.
Na przykład wspomniane wcześniej Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych przekazało dokumenty głównie z okresu dwudziestolecia międzywojennego, podobnie jak Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Zasób Centralnego Archiwum KC PZPR zawiera również materiały partii i organizacji socjalistycznych PPS, PPR i mniejszych. Również ciekawe mogą być teczki osobowe członków PZPR znajdujące się również w tym zespole.

Niezwykle bogata jest dokumentacja dotycząca osób walczących podczas II wojny światowej. Z jednej strony znajdują się tam archiwum ZBOWiDu jak i Archiwum Romualda Średniawy – Szyprowskiego zawierające ankiety dotyczące 20 tys. osób biorących udział w powstaniu warszawskim, akta Delegatury Rządu na Kraj. W AAN można również znaleźć dokumenty osób cywilnych dotkniętych przez wojnę. Są tam Kartoteki Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, PCK i inne zespoły dotyczące repatriantów, przesiedleńców oraz więźniów obozów koncentracyjnych.

Niezwykle ważną i dużą część zasobu Archiwum Akt Nowych stanowią tzw archiwa społeczne czyli powstałe za zbiorów instytucji prywatnej lub osób fizycznych, rodzin czy rodów. Z jednej strony są to spuścizny „celebrytów” – ważnych i znanych osób jak Józefa Piłsudskiego, Ignacego Paderewskiego, Władysława Grabskiego, Władysława Sikorskiego, Mariana Spychalskiego, a z drugiej naukowców i badaczy różnych dziedzin i okresów historycznych. Są też zbiory mniej znanych osób, które zgromadziły materiały ważne ze względu na naszą historie i kulturę.

Pora wyjaśnić dlaczego ten post zilustrowałem zdjęciem mojej 2xPrababki Emilii Duma de Vajda Hunyad (z domu Geber) wraz z dziećmi: Aleksandrem, Alfredem, Eugenią (Prababką) i Heleną Eberlein, która była razem wychowywana przez moich 2xPradziadków. Aż 3 zespoły akt przechowywane w Archiwum Akt Nowych są związane z tymi osobami. Aleksander Duma ożenił się z przyjaciółką Heleny Eberlein, Lidią Starkmeth, a owocem tego małżeństwa była Halina po mężu Martinowa, której londyńskie archiwum trafiło do AAN. W AAN znajduje się również Archiwum drugiego męża Lidii Starkmeth – Wiktora Przedpełskiego – działacza niepodległościowego i ekonomisty. Trzecie archiwum przechowywane w ANN zostało stworzone z dokumentów Jana Rossmana – syna Heleny Eberlein i Wacława.

Pełen spis zespołów Archiwum Akt Nowych znajduje się pod tym linkiem. Warto tam zajrzeć, bo nie w AAN jest wiele ciekawych rzeczy, o których nie napisałem.

Jeden komentarz na temat “Archiwum Akt Nowych niesłusznie niedoceniane

  1. https://www.facebook.com/groups/GenealodzyPL/permalink/966387930063145/
    Dotyczy Archiwum Akt Nowych i miasta STANISŁAWOWA. Jakiś czas temu była tu mowa o AAN i o trudnościach związanych z brakiem opisu większości zespołów. Podaję więc do informacji, że znajdujące się od zeszłego roku w AAN archiwum Adama Rubaszewskiego zawiera przede wszystkim dokumenty związane z II wojną światową, szkolnictwem (listy klas, fotografie itp.) i harcerstwem. http://aan.gov.pl/zespoly/spiszespolow.html, nr zespołu: 2705 (Akta Adama Rubaszewskiego – 1931, 1933-1939,1962-1990,1993,1999,2002-2004). Adam Rubaszewski (na fotografii z żoną) poświęcił kilkadziesiąt lat na gromadzenie dokumentów związanych ze swoim rodzinnym miastem, a o nim i jego działalności można przeczytać tu http://stanislawow.net/ludzie/arubaszewski.htm

Dodaj komentarz